Chính phủ vừa ban hành Nghị định 164/2026/NĐ-CP về kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị. Văn bản này chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026, thay thế cho Nghị định 130/2020/NĐ-CP năm 2020.

Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất của Nghị định này là việc siết chặt quy định về nghĩa vụ giải trình nguồn gốc tài sản, thu nhập tăng thêm, đồng thời thiết lập các chế tài xử lý kỷ luật cực kỳ nghiêm khắc đối với các hành vi kê khai hoặc giải trình không trung thực.

Thế nào là giải trình nguồn gốc tài sản, thu nhập tăng thêm?

Theo quy định tại Điều 3 Nghị định 164/2026/NĐ-CP, giải trình nguồn gốc tài sản, thu nhập tăng thêm được định nghĩa rõ ràng như sau:

"Giải trình nguồn gốc tài sản, thu nhập tăng thêm là việc người có nghĩa vụ kê khai tự giải thích, chứng minh về việc hình thành tài sản, thu nhập tăng thêm so với lần kê khai trước đó."

Như vậy, đây không chỉ đơn thuần là việc liệt kê các khoản tài sản phát sinh, mà người kê khai phải chủ động cung cấp các căn cứ, lý do hợp pháp chứng minh cho nguồn gốc của các khoản thu nhập, tài sản tăng thêm này. Trong quá trình xác minh tài sản, thu nhập, cơ quan kiểm soát tài sản, thu nhập có toàn quyền yêu cầu người được xác minh cung cấp các tài liệu, giấy tờ kiểm chứng đối với các nội dung đã kê khai.

Người có nghĩa vụ kê khai phải giải trình rõ ràng nguồn gốc tài sản tăng thêm (ảnh minh họa)

Thời hạn cung cấp tài liệu kiểm chứng và giải trình

Để đảm bảo tính kịp thời và minh bạch trong công tác kiểm soát tài sản, Điều 21 Nghị định 164/2026/NĐ-CP đã áp đặt các mốc thời hạn rất cụ thể đối với người được xác minh:

• Thời hạn 05 ngày làm việc: Kể từ ngày nhận được yêu cầu của cơ quan kiểm soát, người được xác minh bắt buộc phải cung cấp đầy đủ tài liệu, giấy tờ kiểm chứng hoặc phải có văn bản giải trình nêu rõ lý do nếu không cung cấp được các tài liệu này.
• Làm việc trực tiếp để làm rõ: Trong trường hợp nội dung giải trình bằng văn bản chưa rõ ràng, Tổ xác minh có quyền làm việc trực tiếp với người được xác minh để yêu cầu làm rõ từng nội dung kê khai cụ thể.
• Thời hạn bổ sung tối đa 10 ngày làm việc: Nếu thông tin, tài liệu đã cung cấp trước đó vẫn chưa đầy đủ, người được xác minh được tạo điều kiện để tiếp tục bổ sung thông tin, tài liệu giải trình nhưng thời hạn tối đa không quá 10 ngày làm việc.

Các mức xử lý kỷ luật nghiêm khắc đối với hành vi không trung thực

Điểm mấu chốt và mang tính răn đe cao nhất của Nghị định mới nằm ở Điều 36 Nghị định 164/2026/NĐ-CP. Căn cứ vào nội dung, tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi vi phạm, cơ quan có thẩm quyền sẽ áp dụng các hình thức xử lý kỷ luật nghiêm khắc đối với người kê khai không trung thực hoặc giải trình không trung thực:

1. Hình thức kỷ luật Khiển trách

Áp dụng đối với các trường hợp sau:

• Người kê khai không nộp bản kê khai đúng thời hạn quy định sau khi đã được cơ quan, tổ chức, đơn vị có thẩm quyền đôn đốc bằng văn bản lần 1.
• Người kê khai có hành vi kê khai không trung thực đối với tài sản, thu nhập phải kê khai có tổng giá trị đến 10 tỷ đồng.
• Người kê khai giải trình nguồn gốc của tài sản, thu nhập tăng thêm không trung thực đối với phần tài sản, thu nhập tăng thêm có tổng giá trị đến 10 tỷ đồng.

2. Hình thức kỷ luật Cảnh cáo

Áp dụng đối với các trường hợp nghiêm trọng hơn:

• Người kê khai không nộp bản kê khai đúng hạn khi đã bị xử lý kỷ luật bằng hình thức khiển trách hoặc đã được đôn đốc bằng văn bản lần 2.
• Người kê khai kê khai không trung thực đối với tài sản, thu nhập phải kê khai có tổng giá trị từ trên 10 tỷ đồng đến 20 tỷ đồng.
• Người kê khai giải trình nguồn gốc của tài sản, thu nhập tăng thêm không trung thực đối với phần tài sản, thu nhập tăng thêm có tổng giá trị từ trên 10 tỷ đồng đến 20 tỷ đồng.

3. Hình thức kỷ luật Cách chức

Đây là chế tài cực kỳ nghiêm khắc dành riêng cho người kê khai có giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý khi vi phạm ở mức độ đặc biệt nghiêm trọng:

• Có hành vi kê khai không trung thực đối với tài sản, thu nhập phải kê khai có tổng giá trị trên 20 tỷ đồng.
• Giải trình nguồn gốc của tài sản, thu nhập tăng thêm không trung thực đối với phần tài sản, thu nhập tăng thêm có tổng giá trị trên 20 tỷ đồng.

Ký xác nhận bản kê khai tài sản, thu nhập là cam kết pháp lý cao nhất của cán bộ, công chức (ảnh minh họa)

Quy định mới này được kỳ vọng sẽ là "lá chắn" vững chắc, nâng cao tính tự giác, trung thực của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức, đồng thời tạo cơ sở pháp lý mạnh mẽ để các cơ quan chức năng thực hiện hiệu quả công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong giai đoạn mới.