Trong bối cảnh các đô thị lớn tại Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ với hàng loạt dự án mở đường và chỉnh trang đô thị vào những năm đầu thập niên 2000, vấn đề xử lý các công trình xây dựng không phù hợp quy hoạch đã trở thành một "bài toán" hóc búa. Để lập lại trật tự kỷ cương và tạo hành lang pháp lý minh bạch, ngày 28/02/2005, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Quyết định 39/2005/QĐ-TTg. Đây được xem là "cứu cánh" pháp lý quan trọng nhằm hướng dẫn chi tiết Điều 121 của Luật Xây dựng 2003, trực tiếp giải quyết số phận của những công trình "lỡ" tồn tại nhưng lại "lệch chuẩn" so với quy hoạch hiện hành.

Phân loại công trình "lệch chuẩn" và hướng xử lý nhân văn

Quyết định 39/2005/QĐ-TTg không cào bằng tất cả các sai phạm mà phân loại chi tiết để có hướng xử lý thấu tình đạt lý. Theo Điều 1 của văn bản này, đối tượng điều chỉnh bao gồm cả công trình phù hợp quy hoạch nhưng chưa phù hợp kiến trúc và công trình hoàn toàn không phù hợp quy hoạch.

1. Nhóm công trình phù hợp quy hoạch nhưng "lỗi" kiến trúc

Tại Điều 2 Quyết định 39/2005/QĐ-TTg, Chính phủ quy định rõ đối với những công trình phù hợp quy hoạch nhưng chưa đáp ứng các tiêu chuẩn về kiến trúc, cảnh quan (như hình khối, số tầng, màu sắc, mái công trình...) thì được phép tồn tại theo hiện trạng. Đây là một quy định mang tính nhân văn, tránh gây xáo trộn đời sống cư dân. Tuy nhiên, một rào cản pháp lý được đặt ra: nếu chủ sở hữu có nhu cầu cải tạo, nâng cấp hoặc sửa chữa lớn, họ bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của Luật Xây dựng 2003 và các tiêu chuẩn kiến trúc hiện hành của khu vực.

2. Nhóm công trình hoàn toàn không phù hợp với quy hoạch

Đối với nhóm này, Điều 3 Quyết định 39/2005/QĐ-TTg đưa ra hai kịch bản dựa trên tiến độ thực hiện quy hoạch thực tế:

• Trường hợp thực hiện ngay quy hoạch: Chủ công trình buộc phải di dời, phá dỡ và được hưởng chính sách đền bù, hỗ trợ theo quy định của pháp luật để ổn định cuộc sống tại nơi ở mới.
• Trường hợp chưa thực hiện quy hoạch: Công trình được phép tạm thời tồn tại theo hiện trạng. Chủ nhà có thể sửa chữa, lắp đặt thiết bị bên trong để đảm bảo sinh hoạt nhưng tuyệt đối không được làm thay đổi kết cấu chịu lực, kiến trúc mặt ngoài hoặc gây mất an toàn công trình. Nếu có nhu cầu sửa chữa lớn, phải xin cấp phép xây dựng tạm có thời hạn và cam kết tự phá dỡ khi quy hoạch được triển khai.

"Khai tử" vấn nạn nhà siêu mỏng, siêu méo: Những con số định danh

Một trong những điểm "nóng" nhất mà Quyết định 39/2005/QĐ-TTg tập trung giải quyết chính là tình trạng nhà "siêu mỏng, siêu méo" phát sinh sau khi giải phóng mặt bằng mở đường. Tại khoản 2 Điều 3, Chính phủ đã đưa ra những con số định danh cụ thể để ngăn chặn tình trạng này:

"Nếu phần diện tích đất còn lại nhỏ hơn 15m2, có chiều rộng mặt tiền hoặc chiều sâu so với chỉ giới xây dựng nhỏ hơn 3m thì không được phép xây dựng. Trường hợp diện tích từ 15m2 đến dưới 40m2, có chiều rộng mặt tiền và chiều sâu từ 3m trở lên thì chỉ được phép xây dựng quy mô không quá 2 tầng."

Quy định này nhằm đảm bảo mỹ quan đô thị, tránh những ngôi nhà hình thù kỳ dị mọc lên ngay sát các tuyến phố hiện đại, gây mất mỹ quan và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn.

Trách nhiệm của chính quyền địa phương và lộ trình thực hiện

Để Quyết định đi vào cuộc sống, Điều 4 đã giao trách nhiệm nặng nề cho UBND các cấp. Các địa phương phải khẩn trương rà soát, thống kê toàn bộ các công trình không phù hợp quy hoạch trên địa bàn quản lý, lập kế hoạch lộ trình xử lý cụ thể và công bố công khai cho người dân biết. Đồng thời, việc ban hành các quy định về kiến trúc, cảnh quan tại những khu vực đã có quy hoạch nhưng còn thiếu tiêu chuẩn kỹ thuật là nhiệm vụ cấp bách để tránh tình trạng phát sinh sai phạm mới.

Việc ban hành Quyết định 39/2005/QĐ-TTg vào thời điểm đầu năm 2005 đã tạo ra một bước ngoặt trong quản lý trật tự xây dựng tại Việt Nam. Không chỉ tháo gỡ vướng mắc cho hàng ngàn hộ dân, văn bản này còn đặt nền móng cho việc phát triển đô thị bền vững, hiện đại và có kỷ cương hơn trong tương lai.

Nguồn: Tổng hợp từ Luật Xây dựng và Quyết định của Thủ tướng