Cuộc chiến chống tham nhũng tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn quyết liệt với phương châm "không có vùng cấm". Tuy nhiên, bên cạnh việc xử lý nghiêm minh, pháp luật Việt Nam luôn thể hiện tính nhân văn thông qua các chính sách khoan hồng đặc biệt. Tại thời điểm tháng 8/2020, dư luận đang đặc biệt quan tâm đến dự thảo Nghị quyết hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ luật Hình sự 2015 trong xét xử tội phạm tham nhũng và chức vụ.

Nguyên tắc chung về miễn hình phạt theo Bộ luật Hình sự

Trước khi đi sâu vào các trường hợp đặc thù của tội phạm tham nhũng, cần hiểu rõ quy định chung tại Điều 59 Bộ luật Hình sự 2015. Theo đó, người phạm tội có thể được miễn hình phạt nếu thuộc trường hợp đáng được khoan hồng đặc biệt nhưng chưa đến mức được miễn trách nhiệm hình sự.

Các điều kiện cơ bản bao gồm:

• Người phạm tội có ít nhất 02 tình tiết giảm nhẹ quy định tại khoản 1 Điều 51 của Bộ luật này.
• Người phạm tội lần đầu là người giúp sức trong vụ án đồng phạm nhưng có vai trò không đáng kể, không trực tiếp gây ra hậu quả lớn.
• Đối với pháp nhân thương mại, phải khắc phục toàn bộ hậu quả và bồi thường toàn bộ thiệt hại đã gây ra.

4 trường hợp tham nhũng được đề xuất miễn hình phạt

Dựa trên dự thảo Nghị quyết đang được lấy ý kiến (tháng 8/2020), Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã cụ thể hóa các trường hợp tội phạm tham nhũng, chức vụ được xem xét miễn hình phạt nhằm khuyến khích người phạm tội hối cải và khắc phục hậu quả:

Thứ nhất: Người phạm tội tự nguyện giao nộp lại toàn bộ tài sản chiếm đoạt, tích cực khắc phục hoàn toàn hậu quả thiệt hại do mình gây ra. Tuy nhiên, quy định này không áp dụng cho các trường hợp phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng.

Thứ hai: Người phạm tội là người phụ thuộc, cấp dưới, làm công hưởng lương... không hưởng lợi từ hành vi phạm tội. Sau khi bị phát hiện, họ đã thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải và góp phần có hiệu quả vào việc điều tra, xử lý tội phạm nhưng chưa đủ điều kiện để được miễn trách nhiệm hình sự.

Thứ third: Người đưa hối lộ hoặc môi giới hối lộ chủ động khai báo sau khi bị phát giác, tích cực hợp tác với cơ quan chức năng để phát hiện và xử lý các hành vi tham nhũng khác.

Thứ tư: Các trường hợp đặc biệt khác theo quy định của pháp luật hiện hành, dựa trên sự đánh giá toàn diện của Hội đồng xét xử về tính chất, mức độ và thái độ của người phạm tội.

Chính sách "không tử hình" khi khắc phục hậu quả kinh tế

Một điểm đáng chú ý trong dự thảo là việc cụ thể hóa chính sách không áp dụng hình phạt tử hình đối với người phạm tội tham ô tài sản hoặc nhận hối lộ. Điều kiện tiên quyết là sau khi bị phát hiện, người phạm tội phải chủ động nộp lại ít nhất 3/4 tài sản tham ô, nhận hối lộ và hợp tác tích cực với cơ quan chức năng.

"Không áp dụng hình phạt tử hình với người tham ô tài sản, nhận hối lộ mà sau khi bị phát hiện đã chủ động nộp lại ít nhất 3/4 tài sản tham ô, nhận hối lộ và hợp tác tích cực với cơ quan chức năng trong việc phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm hoặc lập công lớn."

Bên cạnh đó, dự thảo cũng đề xuất không áp dụng mức cao nhất của khung hình phạt đối với những người đã bồi thường ít nhất 3/4 thiệt hại. Nếu có thêm các tình tiết giảm nhẹ, người phạm tội thậm chí có thể được áp dụng mức hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt được áp dụng.

Khi nào người tham nhũng được miễn trách nhiệm hình sự?

Ngoài việc miễn hình phạt, dự thảo còn nêu rõ 05 trường hợp có thể được xem xét miễn trách nhiệm hình sự - mức khoan hồng cao nhất trong tố tụng hình sự:

1. Người có hành vi vi phạm nhưng động cơ trong sáng, vì lợi ích chung, muốn đổi mới, dám đột phá vì sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội mà kết quả mang lại lớn hơn thiệt hại xảy ra.
2. Cấp dưới chấp hành mệnh lệnh nhưng không ý thức đầy đủ hành vi phạm tội, không hưởng lợi và tích cực hợp tác điều tra.
3. Người đưa hối lộ chủ động khai báo trước khi bị phát giác (có thể được trả lại tài sản đã dùng để đưa hối lộ).
4. Người môi giới hối lộ chủ động khai báo trước khi bị phát giác.
5. Các trường hợp khác theo quy định.

Việc ban hành các hướng dẫn này được kỳ vọng sẽ tạo ra cơ chế rõ ràng, vừa đảm bảo tính răn đe, vừa mở đường cho những người lầm lỗi có cơ hội sửa sai, đồng thời thu hồi tối đa tài sản cho Nhà nước.