Hiện tượng El Nino không còn là một khái niệm xa lạ đối với chúng ta, nhưng ít ai hiểu rõ sức tàn phá khủng khiếp của nó đối với hệ sinh thái và nền kinh tế toàn cầu. Không chỉ gây ra những đợt nắng nóng kỷ lục, El Nino còn là tác nhân chính dẫn đến sự bất ổn về an ninh lương thực và đòi hỏi những khung pháp lý nghiêm ngặt về phòng chống thiên tai.

1. Hiện tượng El Nino là gì? Giải mã hiện tượng "Cậu bé"

Thuật ngữ El Nino (tiếng Tây Ban Nha có nghĩa là "Đứa con của Chúa" hay "Cậu bé") là tên gọi của một hiện tượng tự nhiên, dùng để chỉ sự nóng lên bất thường của lớp nước bề mặt ở vùng trung tâm xích đạo và phía đông Thái Bình Dương. Hiện tượng này thường kéo dài từ 9 đến 12 tháng, thậm chí có thể lâu hơn, gây ra sự xáo trộn lớn trong hệ thống khí quyển toàn cầu.

Theo các chuyên gia khí tượng, El Nino thường xuất hiện theo chu kỳ từ 3 đến 4 năm một lần, nhưng tần suất này đang có dấu hiệu thay đổi do tác động của biến đổi khí hậu. Việc nhận diện sớm El Nino đóng vai trò quan trọng trong công tác dự báo và phòng chống thiên tai theo quy định tại Luật phòng, chống thiên tai 2013.

2. Nguyên nhân và cơ chế hình thành El Nino

Sự hình thành của El Nino bắt nguồn từ sự tương tác phức tạp giữa đại dương và khí quyển. Trong điều kiện bình thường, gió mậu dịch thổi từ đông sang tây dọc theo xích đạo, đẩy nước ấm về phía châu Á. Tuy nhiên, khi hiện tượng El Nino xảy ra, những cơn gió này yếu đi hoặc thậm chí đảo chiều.

Hệ quả là dòng nước ấm từ phía Tây Thái Bình Dương tràn về phía Đông, khiến nhiệt độ mặt nước biển tại đây tăng cao đột ngột. Để một đợt El Nino được xác lập, cần thỏa mãn các điều kiện khắt khe về nhiệt độ bề mặt nước biển (cao hơn 0,5°C so với trung bình) và sự duy trì của mức nhiệt này trong nhiều tháng liên tục.

3. Tác động đa chiều của El Nino đến đời sống và môi trường

El Nino không chỉ là câu chuyện của nhiệt độ, nó là một chuỗi hệ lụy kéo dài từ môi trường đến sức khỏe và kinh tế.

3.1. Môi trường và hệ sinh thái bị đe dọa

Tại Việt Nam, El Nino thường gắn liền với tình trạng hạn hán khốc liệt, xâm nhập mặn sâu vào nội đồng và thiếu hụt nguồn nước nghiêm trọng cho sản xuất nông nghiệp. Điều này vi phạm nghiêm trọng các mục tiêu bảo tồn tài nguyên được quy định trong Luật Bảo vệ môi trường 2020.

Trên quy mô toàn cầu, El Nino làm thay đổi đường đi của các cơn bão, gây mưa lớn gây lũ lụt ở Nam Mỹ nhưng lại gây cháy rừng và khô hạn tại Úc và Đông Nam Á. Đặc biệt, sự nóng lên của nước biển còn tàn phá các rạn san hô và làm suy giảm nghiêm trọng quần thể sinh vật biển.

3.2. Mối nguy hại đối với sức khỏe cộng đồng

Nhiệt độ tăng cao và sự thay đổi lượng mưa bất thường tạo điều kiện lý tưởng cho các loại dịch bệnh truyền nhiễm bùng phát như sốt xuất huyết, sốt rét và dịch tả. Các đợt nắng nóng cực đoan do El Nino gây ra cũng là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hàng ngàn ca tử vong mỗi năm trên toàn thế giới.

3.3. An ninh lương thực và bài toán kinh tế

El Nino là "kẻ thù" của ngành nông nghiệp. Việc mất mùa diện rộng tại các quốc gia xuất khẩu lương thực lớn như Ấn Độ hay Việt Nam có thể đẩy giá nông sản lên cao, gây lạm phát và bất ổn kinh tế. Ước tính, các đợt El Nino mạnh trong quá khứ đã gây thiệt hại cho nền kinh tế toàn cầu hàng nghìn tỷ USD.

4. Biện pháp ứng phó và khung pháp lý tại Việt Nam

Để giảm thiểu thiệt hại, Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách nhằm chủ động ứng phó với hiện tượng này. Công tác phòng ngừa được nhấn mạnh tại Điều 14 Luật phòng, chống thiên tai 2013 về nội dung phòng ngừa thiên tai.

"Nội dung phòng ngừa thiên tai bao gồm: Xây dựng, phê duyệt và tổ chức thực hiện kế hoạch phòng, chống thiên tai; Quản lý việc xây dựng công trình và bảo vệ công trình phòng, chống thiên tai; Tổ chức dự báo, cảnh báo và truyền tin về thiên tai..."

Bên cạnh đó, việc lồng ghép nội dung ứng phó biến đổi khí hậu vào các quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 là giải pháp căn cơ để thích ứng bền vững với El Nino.

5. Kết luận

El Nino là một thách thức lớn đối với nhân loại trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu. Việc hiểu rõ bản chất và tuân thủ các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường, phòng chống thiên tai không chỉ giúp giảm thiểu thiệt hại về tài sản mà còn bảo vệ tính mạng của hàng triệu người dân trước sự khắc nghiệt của thiên nhiên.