Trong bối cảnh pháp lý hiện nay, quyền tự xác định giới tính đang trở thành một chủ đề nóng hổi, đặc biệt là khi Bộ Y tế đang hoàn thiện dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính. Một trong những điểm đáng chú ý nhất và mang tính nhân văn sâu sắc chính là đề xuất công nhận giới tính mới cho một cá nhân mà không nhất thiết phải trải qua các cuộc phẫu thuật can thiệp đau đớn và tốn kém.

1. Quyền được công nhận giới tính mà không cần can thiệp y tế

Theo nội dung tại Điều 4 của dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính (đang trong quá trình lấy ý kiến đầu năm 2022), người đề nghị chuyển đổi giới tính là những cá nhân đã có giới tính hoàn thiện về mặt sinh học (nam hoặc nữ) nhưng có bản dạng giới khác biệt. Dự thảo nhấn mạnh nguyên tắc tôn trọng sự tự nguyện và quyền được sống thật với chính mình.

Cụ thể, quyền của người chuyển đổi giới tính bao gồm:

• Được đề nghị công nhận là người chuyển giới mà không bắt buộc phải phẫu thuật: Đây là quy định mang tính đột phá, tách biệt giữa việc công nhận về mặt pháp lý và việc can thiệp y tế. Việc phẫu thuật để thay đổi đặc điểm giới tính là hoàn toàn tự nguyện, không phải là điều kiện tiên quyết để thay đổi giấy tờ hộ tịch.
• Bảo vệ danh dự và nhân phẩm: Người chuyển giới có quyền được tôn trọng, bảo vệ đời sống riêng tư và bí mật cá nhân theo quy định của pháp luật.
• Thay đổi giấy tờ hộ tịch: Sau khi được công nhận, cá nhân có quyền đăng ký thay đổi thông tin hộ tịch. Điều này hoàn toàn tương thích với quy định tại Điều 37 Bộ luật Dân sự 2015 về quyền chuyển đổi giới tính.
• Quyền kết hôn và sinh sản: Người chuyển giới được quyền kết hôn theo giới tính mới đã được công nhận và không bị bắt buộc phải triệt sản khi phẫu thuật bộ phận sinh dục.

2. Điều kiện khắt khe: Người chuyển giới phải là người độc thân

Mặc dù dự thảo mở rộng quyền lợi, nhưng cũng đặt ra những điều kiện pháp lý chặt chẽ để đảm bảo tính thống nhất của hệ thống pháp luật hiện hành. Theo Điều 6 và Điều 7 của dự thảo, dù là người sử dụng nội tiết tố hay thực hiện phẫu thuật, điều kiện bắt buộc là phải độc thân.

Lý giải cho quy định này, các chuyên gia cho rằng nếu một người đang trong quan hệ hôn nhân hợp pháp mà thực hiện chuyển đổi giới tính, quan hệ đó có thể trở thành hôn nhân cùng giới. Trong khi đó, theo quy định tại khoản 2 Điều 8 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014:

"2. Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính."

Do đó, để tránh xung đột pháp lý, việc xác định tình trạng độc thân là yêu cầu tiên quyết trước khi thực hiện các thủ tục công nhận giới tính mới.

3. Thủ tục và lộ trình công nhận thực tế

Hồ sơ đề nghị công nhận bao gồm đơn đề nghị và các giấy tờ chứng minh đã can thiệp y tế (nội tiết tố hoặc phẫu thuật). Đáng chú ý, dự thảo cũng có điều khoản chuyển tiếp cho những người đã phẫu thuật trước khi Luật có hiệu lực, giúp họ dễ dàng hơn trong việc hợp thức hóa giấy tờ.

Cơ quan có thẩm quyền thực hiện việc công nhận thường là các bệnh viện chuyên khoa đã thực hiện can thiệp y tế cho đối tượng. Lộ trình thực hiện cũng nhấn mạnh việc đưa nội dung đào tạo tâm lý về người chuyển giới vào giảng dạy tại các trường đại học, nhằm nâng cao nhận thức xã hội và giảm thiểu kỳ thị.

Việc công nhận người chuyển giới không cần phẫu thuật không chỉ là một quy định pháp lý mà còn là sự thừa nhận quyền tự do cá nhân, giúp cộng đồng người chuyển giới tại Việt Nam có cơ hội hòa nhập tốt hơn, được làm việc và cống hiến dưới đúng bản sắc của mình.