Sự bùng nổ của hạ tầng công nghệ thông tin cùng chiến lược chuyển đổi số quốc gia đã biến định danh điện tử trở thành một cấu phần hạ tầng quan trọng bậc nhất trong nền kinh tế số. Không chỉ dừng lại ở việc quản lý thông tin nhân thân công dân, khung pháp lý mới nhất về hệ thống định danh và xác thực điện tử đã định hình lại toàn bộ phương thức giao dịch trên môi trường không gian mạng. Nhằm đảm bảo hành lang pháp lý đồng bộ, tạo đà cho Chính phủ số và Kinh tế số phát triển an toàn, bền vững, hệ thống pháp luật đã thiết lập 7 điểm đột phá cốt lõi mà người dân, cơ quan và doanh nghiệp bắt buộc phải nắm rõ.

1. Mở rộng toàn diện đối tượng được định danh điện tử thành 05 nhóm chủ thể

Nếu như trước đây, hoạt động định danh điện tử chủ yếu tập trung vào đối tượng là con người (cá nhân công dân Việt Nam hoặc người nước ngoài) và một số tổ chức, cơ quan hành chính thì cơ chế pháp lý mới đã mở rộng định danh điện tử lên thành 05 nhóm đối tượng bao quát toàn bộ đời sống kinh tế - xã hội.

Theo quy định tại Điều 7 Nghị định 69/2024/NĐ-CP quy định về định danh và xác thực điện tử, bên cạnh chủ thể truyền thống là cơ quan, tổ chức, cá nhân, hệ thống định danh chính thức đưa vào quản lý:

• Đối tượng vật chất: Bao gồm sản phẩm, hàng hóa lưu thông trên thị trường, máy móc, thiết bị kỹ thuật, tài sản cố định, bất động sản và phương tiện giao thông;
• Đối tượng phi vật chất: Bao gồm các cơ sở dữ liệu quốc gia, tệp dữ liệu số, sản phẩm truyền thông số (video, hình ảnh), phần mềm ứng dụng, dịch vụ số, quyền tài sản, sở hữu trí tuệ, tài sản số và các di sản văn hóa phi vật thể được số hóa;
• Hành vi, giao dịch và sự kiện: Chuỗi sự kiện pháp lý, giao dịch thương mại, quy trình hành chính và các hoạt động thực hiện trên không gian mạng;
• Địa điểm và không gian số: Địa chỉ địa lý thực địa được định vị số, các tọa độ không gian điện tử và môi trường ảo.

Việc phân định này giúp Nhà nước quản lý minh bạch từ vật thể hữu hình đến dữ liệu vô hình, tạo tiền đề để triển khai các chuỗi cung ứng thông minh, giao dịch tài sản số an toàn và chống gian lận thương mại điện tử.

2. Hoạt động định danh điện tử chuẩn hóa xuyên suốt 8 giai đoạn vòng đời

Định danh điện tử không chỉ là một thủ tục cấp tài khoản đơn lẻ mà là một quá trình liên tục, kéo dài suốt vòng đời của danh tính điện tử. Theo quy định pháp luật về căn cước và xác thực điện tử, hoạt động này được chia thành 08 giai đoạn chuyên môn hóa chặt chẽ:

1. Đăng ký khởi tạo danh tính;
2. Thu thập, kiểm tra, đối soát và chuẩn hóa dữ liệu đầu vào;
3. Tạo lập danh tính điện tử và cấp mã định danh duy nhất;
4. Lưu trữ, cập nhật và đồng bộ dữ liệu biến động;
5. Khai thác, sử dụng danh tính trong các giao dịch;
6. Tạm dừng hiệu lực trong các trường hợp nghi vấn hoặc theo yêu cầu chủ thể;
7. Chấm dứt, hủy bỏ hiệu lực danh tính khi chủ thể không còn tồn tại hoặc vi phạm nghiêm trọng;
8. Liên kết danh tính điện tử giữa các hệ thống chuyên ngành.

Căn cứ theo quy định tại Điều 33 Luật Căn cước 2023, căn cước điện tử của công dân Việt Nam chứa đựng toàn bộ danh tính điện tử được tích hợp trực tiếp trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, được bảo vệ bằng các công nghệ mã hóa tiên tiến nhất hiện nay.

3. Nguyên tắc nguyên vẹn: Mỗi chủ thể chỉ có duy nhất một Mã định danh quốc gia

Một trong những điểm then chốt nhằm triệt tiêu tình trạng tài khoản ảo, mạo danh và gian lận tài chính là quy định về mã định danh. Hệ thống phân chia rõ 02 dạng mã định danh:

Mã định danh quốc gia: Do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp thông qua Hệ thống định danh và xác thực điện tử quốc gia. Mỗi cá nhân, tổ chức hoặc đối tượng quản lý chỉ được cấp duy nhất 01 Mã định danh quốc gia. Mã này có giá trị duy nhất trên toàn quốc và dùng để liên thông quốc tế.

Đối với các tổ chức, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ công nghệ, pháp luật cho phép cấp Mã định danh tự chủ trên nền tảng riêng của doanh nghiệp. Tuy nhiên, mọi mã định danh tự chủ khi tạo lập mới hoặc có thay đổi thông tin bắt buộc phải liên kết và đồng bộ trực tiếp với Mã định danh quốc gia ban đầu, tránh việc tạo ra các tập dữ liệu mồ côi ngoài sự kiểm soát của pháp luật.

4. Giá trị pháp lý tương đương giấy tờ truyền thống trong mọi thủ tục hành chính

Quy định mang tính bước ngoặt thu hút sự chú ý lớn từ xã hội chính là giá trị pháp lý của danh tính điện tử. Nhờ sự kết nối của Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và các hệ thống chuyên ngành, việc xuất trình danh tính điện tử qua Ứng dụng định danh quốc gia (VNeID) có giá trị pháp lý hoàn toàn tương đương với việc trình bản gốc các giấy tờ nhân thân dạng giấy.

Điều này được đồng bộ với nguyên tắc thừa nhận giá trị pháp lý của thông điệp dữ liệu quy định tại Điều 9 Luật Giao dịch điện tử 2023. Theo đó, thông tin được xác thực qua hệ thống định danh quốc gia có giá trị làm chứng cứ, không bị phủ nhận giá trị pháp lý chỉ vì tồn tại dưới dạng dữ liệu điện tử. Người dân khi đi làm thủ tục hành chính, khám chữa bệnh BHYT, làm thủ tục tại sân bay hay giao dịch ngân hàng sẽ không còn phải mang theo hàng loạt giấy tờ bản cứng phức tạp.

5. Phân cấp 3 mức độ xác thực điện tử - Kết quả xác thực là nguồn chứng cứ tố tụng

Để đảm bảo sự cân bằng giữa tính linh hoạt của giao dịch và an toàn an ninh thông tin, pháp luật chia hoạt động xác thực điện tử thành 03 mức độ rủi ro khác nhau:

• Mức độ 1 (Xác thực thấp): Sử dụng 01 yếu tố xác thực (ví dụ: Tên đăng nhập và Mật khẩu, hoặc mã OTP SMS); áp dụng cho các giao dịch thông thường, đọc tin tức, tra cứu thông tin;
• Mức độ 2 (Xác thực trung bình): Sử dụng kết hợp tối thiểu 02 yếu tố xác thực thuộc hai nhóm khác nhau (nhóm kiến thức như mật khẩu/PIN và nhóm sở hữu như thiết bị OTP Token, SIM PKI); áp dụng cho các giao dịch tài chính giá trị vừa phải, dịch vụ công cấp độ cao;
• Mức độ 3 (Xác thực cao): Sử dụng tối thiểu 02 yếu tố xác thực, trong đó bắt buộc phải có ít nhất 01 yếu tố thuộc nhóm đặc trưng sinh trắc học (nhận diện khuôn mặt 3D, vân tay, mống mắt). Mức độ này áp dụng bắt buộc cho các giao dịch ngân hàng giá trị lớn, chuyển nhượng bất động sản, ký kết hợp đồng điện tử quan trọng.

Đặc biệt, toàn bộ nhật ký xác thực hệ thống được lưu trữ tối thiểu 05 năm. Kết quả xuất trích từ nhật ký xác thực điện tử quốc gia được cơ quan tiến hành tố tụng công nhận là nguồn chứng cứ hợp pháp theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự, hình sự và hành chính khi xảy ra tranh chấp.

6. Tích hợp sâu rộng với tài khoản ngân hàng và ví điện tử

Khác với các hệ thống quản lý hành chính đóng kín trước đây, khung pháp lý mới mở đường cho việc liên kết giữa Ứng dụng định danh quốc gia với hệ thống tài chính - ngân hàng. Thông qua giao diện lập trình ứng dụng (API) an toàn, Ứng dụng VNeID và hệ thống định danh quốc gia cho phép công dân:

• Mở tài khoản ngân hàng trực tuyến (eKYC) ở mức độ an toàn cao nhất mà không sợ bị làm giả giấy tờ;
• Liên kết trực tiếp tài khoản ngân hàng, ví điện tử với tài khoản định danh để thực hiện chi trả dịch vụ công, nộp thuế, phạt giao thông tự động;
• Thực hiện an sinh xã hội, nhận tiền lương hưu, trợ cấp thâm niên trực tiếp qua mã định danh cá nhân mà không qua các khâu trung gian.

7. Bắt buộc sàn thương mại điện tử kết nối hệ thống định danh để xóa bỏ tài khoản ảo

Nhằm lành mạnh hóa thị trường số và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, quy định pháp luật yêu cầu các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội và dịch vụ nội dung số hoạt động tại Việt Nam phải thực hiện kết nối, đối soát danh tính người bán và người mua với Hệ thống định danh và xác thực điện tử quốc gia.

Quy định này buộc các chủ gian hàng trên các sàn TMĐT lớn phải xác thực danh tính thật trước khi kinh doanh. Điều này triệt tiêu tình trạng bán hàng giả, hàng nhái, trốn thuế hay lừa đảo qua mạng bằng các tài khoản ảo vô danh, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh trực tuyến minh bạch, văn minh.

Lời kết dành cho người dân và doanh nghiệp

Việc nắm vững 7 điểm mới cốt lõi về định danh và xác thực điện tử giúp công dân chủ động bảo vệ tài khoản số của mình, đồng thời tận hưởng trọn vẹn sự tiện lợi từ các dịch vụ công trực tuyến mang lại. Doanh nghiệp và các tổ chức công nghệ cũng cần khẩn trương nâng cấp hạ tầng, tuân thủ các quy chuẩn xác thực để đảm bảo hoạt động kinh doanh diễn ra an toàn, đúng pháp luật.