Việc sắp xếp, điều chỉnh địa giới hành chính là một trong những quyết sách quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, tâm tư và nguyện vọng của nhân dân tại địa phương. Nhằm cụ thể hóa các quy định của Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015, ngày 16/04/2018, Chính phủ đã chính thức ban hành Nghị định 54/2018/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết quy trình lấy ý kiến cử tri.

Đối tượng và nguyên tắc lập danh sách cử tri

Theo quy định tại Điều 4 Nghị định 54/2018/NĐ-CP, mọi cử tri ở đơn vị hành chính cấp xã chịu ảnh hưởng trực tiếp của việc thành lập, giải thể, nhập, chia, điều chỉnh địa giới đơn vị hành chính đều có quyền và nghĩa vụ tham gia đóng góp ý kiến. Cụ thể:

• Cử tri là người có quyền bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân cấp xã theo quy định của pháp luật về bầu cử.
• Mỗi cử tri chỉ được ghi tên vào một danh sách cử tri ở nơi mình đăng ký thường trú hoặc tạm trú (nếu có đăng ký).

Việc lập danh sách cử tri phải đảm bảo tính chính xác, khách quan, không bỏ sót bất kỳ công dân nào có đủ điều kiện theo quy định. Đây là nền tảng để kết quả lấy ý kiến phản ánh đúng ý chí của cộng đồng dân cư.

Thời gian niêm yết và quyền kiểm tra thông tin của người dân

Để đảm bảo tính công khai, minh bạch, danh sách cử tri phải được niêm yết công khai tại trụ sở Ủy ban nhân dân cấp xã và tại các điểm sinh hoạt cộng đồng của thôn, tổ dân phố. Thời hạn niêm yết được quy định rất cụ thể:

"Danh sách cử tri được niêm yết trong thời hạn 30 ngày, kể từ ngày bắt đầu niêm yết danh sách đến ngày tổ chức phát phiếu lấy ý kiến cử tri."

Trong thời gian này, người dân có trách nhiệm kiểm tra thông tin cá nhân của mình. Nếu phát hiện sai sót hoặc thiếu tên, cử tri có quyền khiếu nại trực tiếp với cơ quan lập danh sách để được điều chỉnh kịp thời trước khi tiến hành bỏ phiếu.

Quy trình phát phiếu và thể hiện ý chí của cử tri

Khác với các hình thức lấy ý kiến thông thường, quy trình theo Nghị định 54/2018/NĐ-CP nhấn mạnh vào tính tự nguyện và trực tiếp. Mỗi cử tri có quyền thể hiện ý kiến "đồng ý" hoặc "không đồng ý" vào Phiếu lấy ý kiến.

Nguyên tắc viết phiếu: Cử tri phải tự mình viết phiếu, không được nhờ người khác viết thay. Quy định này nhằm bảo mật ý chí cá nhân và tránh các tác động ngoại cảnh không mong muốn. Tuy nhiên, pháp luật cũng có những quy định nhân văn cho các trường hợp đặc biệt:

• Đối với cử tri không biết chữ, không biết tiếng Việt hoặc bị khuyết tật không thể tự viết phiếu, có thể nhờ người khác viết thay nhưng phải theo đúng ý chí của mình.
• Người viết thay phải chịu trách nhiệm về tính trung thực của nội dung đã ghi trên phiếu.

Ý nghĩa của việc lấy ý kiến cử tri

Kết quả lấy ý kiến cử tri là căn cứ quan trọng để Hội đồng nhân dân các cấp xem xét, thông qua nghị quyết về việc điều chỉnh địa giới hành chính trước khi trình cấp có thẩm quyền quyết định. Nếu tỷ lệ cử tri đồng ý không đạt yêu cầu theo quy định, các cơ quan chức năng sẽ phải xem xét lại đề án hoặc có các bước điều chỉnh phù hợp hơn với thực tế địa phương.

Việc ban hành Nghị định 54/2018/NĐ-CP vào thời điểm tháng 4/2018 đã tạo ra hành lang pháp lý rõ ràng, giúp các địa phương thực hiện việc sắp xếp đơn vị hành chính một cách bài bản, đúng luật và nhận được sự đồng thuận cao từ phía nhân dân.