Sự bùng nổ của công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) trong kỷ nguyên số mang lại bước tiến vượt bậc nhưng cũng đặt ra những thách thức chưa từng có về quyền riêng tư, định kiến thuật toán và an toàn thông tin. Nhằm định hướng phát triển công nghệ có trách nhiệm, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Thông tư 05/2026/TT-BKHCN về Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia. Điều này khiến cộng đồng công nghệ, các startup và doanh nghiệp phần mềm đặt câu hỏi: Liệu các nhà phát triển và cung cấp AI có bị bắt buộc phải xây dựng riêng một Bộ quy tắc đạo đức AI nội bộ hay không?

Nhà phát triển, nhà cung cấp AI có bắt buộc phải ban hành Bộ quy tắc đạo đức AI nội bộ?

Theo quy định tại Mục 2 Phụ lục I ban hành kèm theo Thông tư 05/2026/TT-BKHCN, các tổ chức, cá nhân là nhà phát triển, nhà cung cấp và bên triển khai hệ thống trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm lồng ghép toàn diện các yêu cầu đạo đức trong toàn bộ vòng đời sản phẩm.

Cụ thể, tại điểm e Mục 2 Phụ lục I Thông tư 05/2026/TT-BKHCN nêu rõ trách nhiệm:

"e) Thực hiện ban hành Bộ quy tắc đạo đức trí tuệ nhân tạo nội bộ/theo ngành, lĩnh vực."

Như vậy, căn cứ theo câu chữ của quy định, pháp luật mở ra sự linh hoạt rất lớn cho doanh nghiệp công nghệ và các đơn vị nghiên cứu:

• Doanh nghiệp không bắt buộc phải tự ban hành Bộ quy tắc đạo đức AI riêng biệt của nội bộ mình nếu nguồn lực còn hạn chế hoặc chưa đủ kinh nghiệm xây dựng quy chuẩn riêng.
• Thay vào đó, đơn vị có thể chọn áp dụng Bộ quy tắc đạo đức trí tuệ nhân tạo theo ngành, lĩnh vực do các hiệp hội chuyên ngành hoặc cơ quan quản lý chuyên môn có thẩm quyền ban hành.

Quy định linh hoạt này giúp giảm bớt gánh nặng tuân thủ hành chính cho các doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, đồng thời vẫn bảo đảm tính đồng bộ và chuẩn mực đạo đức chung khi triển khai các mô hình tính toán thông minh trên thị trường.

Nhà phát triển và cung ứng AI phải tuân thủ những yêu cầu gì theo Khung đạo đức quốc gia?

Bên cạnh việc ban hành hoặc áp dụng bộ quy tắc đạo đức nội bộ/theo ngành, Mục 2 Phụ lục I Thông tư 05/2026/TT-BKHCN đặt ra 5 nhóm nghĩa vụ cốt lõi mà các đơn vị làm công nghệ cần tích hợp vào quy trình vận hành:

1. Lồng ghép cân nhắc đạo đức xuyên suốt toàn bộ vòng đời hệ thống

Các yếu tố đạo đức không được xem là bước kiểm tra hình thức sau cùng, mà phải hiện diện từ giai đoạn khởi tạo ý tưởng:

• Lồng ghép từ khâu xác định mục tiêu bài toán, thiết kế kiến trúc hệ thống, thu thập dữ liệu huấn luyện, kiểm thử nghiệm thu, cho tới triển khai thực tế, vận hành và nâng cấp phiên bản;
• Ưu tiên tối đa các giải pháp kỹ thuật có khả năng phòng ngừa, ngăn chặn rủi ro và vi phạm đạo đức ngay từ sớm thay vì xử lý hậu quả.

2. Đảm bảo tính minh bạch và cung cấp thông tin trung thực

Minh bạch hóa thuật toán và dữ liệu là chìa khóa xây dựng niềm tin số:

• Cung cấp thông tin đầy đủ ở mức độ hợp lý về mục đích sử dụng, phạm vi hoạt động cùng những giới hạn kỹ thuật của hệ thống AI;
• Nghiêm cấm hành vi quảng cáo sai sự thật, thổi phồng năng lực xử lý hoặc gây hiểu nhầm về trí thông minh của mô hình;
• Có cơ chế cảnh báo kỹ thuật rõ ràng giúp người sử dụng cuối nhận biết chính xác khi nào họ đang tương tác trực tiếp với hệ thống trí tuệ nhân tạo theo quy định.

3. Chủ động nhận diện và triệt tiêu thiên lệch dữ liệu, mô hình

Thuật toán học máy có thể tiếp thu và khuếch đại định kiến xã hội nếu không được kiểm soát chặt chẽ. Đơn vị phát triển phải thường xuyên kiểm toán bộ dữ liệu huấn luyện (training dataset) để loại bỏ thiên lệch về giới tính, độ tuổi, dân tộc hay tôn giáo; đồng thời đặc biệt đánh giá tác động tiềm tàng đến các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương trong xã hội.

4. Bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư và an toàn an ninh mạng

Các giải pháp AI đòi hỏi nguồn dữ liệu khổng lồ, do đó việc tuân thủ pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân là điều kiện tiên quyết:

• Thiết lập hàng rào kỹ thuật kiểm soát truy cập nghiêm ngặt;
• Ghi nhận nhật ký truy vết (log audit) chi tiết toàn bộ các thao tác can thiệp và xử lý dữ liệu;
• Quản lý chặt chẽ vòng đời của dữ liệu từ thu thập, lưu trữ, xử lý ẩn danh hóa cho đến khi tiêu hủy an toàn.

5. Thiết lập cơ chế giải trình và phân định trách nhiệm chuỗi cung ứng

Khi xảy ra sự cố thuật toán hoặc hệ thống đưa ra phán đoán sai lệch gây thiệt hại, doanh nghiệp phải có kênh tiếp nhận phản ánh và giải trình minh bạch. Hợp đồng dịch vụ cần phân định ranh giới trách nhiệm pháp lý rõ ràng giữa bên phát triển thuật toán nền tảng, bên cung cấp hạ tầng điện toán đám mây, nhà thầu phụ và bên triển khai ứng dụng cuối cùng.

Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia là gì và gồm những nguyên tắc nào?

Căn cứ theo khoản 1 Điều 2 Thông tư 05/2026/TT-BKHCN, đạo đức trí tuệ nhân tạo được định nghĩa là hệ giá trị, nguyên tắc và chuẩn mực định hướng việc nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng trí tuệ nhân tạo nhằm bảo đảm tôn trọng con người, quyền con người, lợi ích công cộng và phát triển bền vững.

Khung đạo đức quốc gia quy định tại Điều 3 Thông tư 05/2026/TT-BKHCN được xây dựng dựa trên 4 trụ cột nguyên tắc căn bản:

1. Bảo đảm an toàn và độ tin cậy: Mọi hệ thống trí tuệ nhân tạo phải duy trì trạng thái hoạt động ổn định, chính xác, có cơ chế kiểm thử đa tầng, bảo đảm an ninh mạng và luôn duy trì sự can thiệp, giám sát chủ động của con người (human-in-the-loop).
2. Tôn trọng quyền con người, công bằng và minh bạch: Bảo đảm công nghệ AI phục vụ nhân loại bình đẳng, không gây bất lợi cho bất kỳ cá nhân nào do thuật toán sai lệch, tôn trọng tuyệt đối bí mật đời tư cá nhân và xác lập rõ trách nhiệm giải trình của con người đằng sau hệ thống.
3. Hướng đến lợi ích xã hội và sự phát triển bền vững: Thúc đẩy các mô hình AI mang lại giá trị thiết thực cho cộng đồng, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, bảo tồn đa dạng văn hóa và hòa nhập với hệ giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam.
4. Khuyến khích đổi mới sáng tạo gắn liền trách nhiệm xã hội: Xây dựng hành lang pháp lý mở nhằm thúc đẩy nghiên cứu khoa học, chuyển đổi công nghệ nhưng không tách rời nghĩa vụ đóng góp cho sự an toàn và tiến bộ chung của xã hội.

Đối tượng nào bắt buộc phải áp dụng Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia?

Một trong những điểm mấu chốt được quy định tại Điều 1 Thông tư 05/2026/TT-BKHCN là sự phân định rành mạch giữa đối tượng bắt buộc thi hành và đối tượng được khuyến khích tự nguyện áp dụng:

• Nhóm bắt buộc áp dụng: Bao gồm các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân tham gia với tư cách là nhà phát triển, nhà cung cấp, bên triển khai hoặc người sử dụng các hệ thống trí tuệ nhân tạo nhằm phục vụ trực tiếp cho hoạt động quản lý nhà nước hoặc cung cấp dịch vụ công. Đối với khu vực này, việc tuân thủ các chuẩn mực của Khung đạo đức là bắt buộc nhằm bảo đảm lợi ích quốc gia và niềm tin của người dân vào nền hành chính công.
• Nhóm khuyến khích áp dụng: Các tổ chức, cá nhân Việt Nam và doanh nghiệp nước ngoài hoạt động nghiên cứu khoa học, thương mại hóa, phát triển hoặc ứng dụng AI thông thường trong các lĩnh vực thương mại dân sự tư nhân tại Việt Nam được Nhà nước khuyến khích chủ động áp dụng toàn bộ hoặc từng phần khung tiêu chuẩn này.

Tóm lại, nếu doanh nghiệp phát triển hoặc cung ứng giải pháp AI cho các dự án của cơ quan nhà nước hay hệ thống dịch vụ hành chính công, việc tuân thủ Khung đạo đức quốc gia là yêu cầu pháp lý bắt buộc. Ngược lại, đối với các ứng dụng thương mại tư nhân thuần túy, doanh nghiệp được quyền linh hoạt lựa chọn ban hành Bộ quy tắc nội bộ hoặc tự nguyện tuân theo các bộ quy chuẩn ngành để nâng cao uy tín và năng lực cạnh tranh trên thị trường.