Trong đời sống tư pháp hình sự Việt Nam, án treo luôn được xem là một chế định nhân văn, thể hiện sự khoan hồng của Nhà nước đối với những người phạm tội lần đầu, có nhân thân tốt và khả năng tự cải tạo tại cộng đồng. Tuy nhiên, ranh giới cứng nhắc về mức hình phạt tù không quá 03 năm để được xem xét hưởng án treo từ trước đến nay đã giới hạn cơ hội sửa sai của không ít đối tượng. Mới đây, một đề xuất mang tính bước ngoặt từ Bộ Công an trong dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận xã hội và giới luật học: Mở rộng phạm vi áp dụng án treo đối với người bị phạt tù đến 05 năm kèm theo điều kiện nộp tiền thay thế hình phạt tù.

Quy định hiện hành về án treo: Ranh giới cứng nhắc 03 năm

Theo quy định tại Điều 65 Bộ luật Hình sự 2015, khi xử phạt tù không quá 03 năm, căn cứ vào nhân thân của người phạm tội và các tình tiết giảm nhẹ, nếu xét thấy không cần phải bắt chấp hành hình phạt tù thì Tòa án cho hưởng án treo và ấn định thời gian thử thách từ 01 năm đến 05 năm.

"Khi xử phạt tù không quá 03 năm, căn cứ vào nhân thân của người phạm tội và các tình tiết giảm nhẹ, nếu xét thấy không cần phải bắt chấp hành hình phạt tù thì Tòa án cho hưởng án treo và ấn định thời gian thử thách từ 01 năm đến 05 năm và thực hiện các nghĩa vụ trong thời gian thử thách theo quy định của Luật thi hành án hình sự."

Như vậy, theo hành lang pháp lý hiện hành, bất kỳ người bị kết án nào nhận mức hình phạt tù trên 03 năm (dù chỉ là 03 năm 01 tháng) đều hoàn toàn không thuộc phạm vi được xem xét cho hưởng án treo. Họ bắt buộc phải chấp hành hình phạt tại các cơ sở giam giữ, bất kể nhân thân tốt hay có bao nhiêu tình tiết giảm nhẹ đi chăng nữa.

Đề xuất đột phá: Phạt tù đến 05 năm vẫn có cơ hội hưởng án treo?

Tại dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi đang được Bộ Công an soạn thảo và dự kiến trình Quốc hội tại kỳ họp không thường lệ thứ nhất vào tháng 8/2026 tới đây, cơ quan soạn thảo đã đề xuất một cơ chế hoàn toàn mới bên cạnh việc giữ nguyên quy định hưởng án treo truyền thống đối với mức án dưới 03 năm.

Cụ thể, dự thảo đề xuất bổ sung quy định cho phép Tòa án xem xét cho hưởng án treo đối với người bị xử phạt tù không quá 05 năm (tức là mở rộng thêm nhóm đối tượng bị phạt tù từ trên 03 năm đến 05 năm). Tuy nhiên, để được hưởng chính sách này, người bị kết án phải đáp ứng các điều kiện vô cùng chặt chẽ:

• Về nhân thân và tình tiết giảm nhẹ: Tòa án phải đánh giá kỹ lưỡng nhân thân của người phạm tội, các tình tiết giảm nhẹ và xét thấy thực sự không cần thiết phải bắt họ chấp hành hình phạt tù giam.
• Điều kiện tài chính thay thế: Người bị kết án phải nộp một khoản tiền nhất định do Tòa án quyết định để thay thế cho hình phạt tù.
• Thời gian thử thách: Tòa án sẽ ấn định thời gian thử thách từ 01 năm đến 02 năm đối với trường hợp này.

Bên cạnh đó, người được hưởng án treo vẫn phải thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ trong thời gian thử thách theo quy định của Luật Thi hành án hình sự 2019. Nếu cố ý vi phạm nghĩa vụ từ 02 lần trở lên, hoặc thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời gian thử thách, Tòa án sẽ buộc họ phải chấp hành hình phạt tù của bản án đã cho hưởng án treo.

Góc nhìn chuyên gia: Bước đi nhân văn và hợp lý về mặt kinh tế

Đánh giá về đề xuất này, nhiều chuyên gia pháp lý cho rằng đây là một bước đi hoàn toàn phù hợp với xu thế cải cách tư pháp hiện đại trên thế giới và định hướng chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước ta.

TS. Đặng Văn Cường (Giảng viên khoa Luật và Lý luận chính trị, Trường Đại học Thủy lợi) nhận định, bản chất của án treo là miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện. Việc mở rộng giới hạn xem xét từ 03 năm lên 05 năm không phải là tiền lệ chưa từng có, bởi một số quốc gia có nền tư pháp phát triển như Pháp cũng cho phép áp dụng án treo đối với hình phạt tù lên đến 05 năm.

Đặc biệt, chính sách này mang lại những lợi ích kép vô cùng to lớn:

1. Giảm tải áp lực cho hệ thống giam giữ: Việc giảm bớt số lượng người phải chấp hành án phạt tù giam sẽ giúp tiết kiệm đáng kể chi phí ngân sách dành cho việc xây dựng, vận hành và quản lý các trại giam.
2. Tăng nguồn thu cho ngân sách Nhà nước: Khoản tiền nộp thay thế hình phạt tù sẽ là nguồn thu trực tiếp cho ngân sách, đặc biệt có ý nghĩa đối với các vụ án kinh tế, chức vụ không có yếu tố tham nhũng, nơi mục tiêu chính là khắc phục hậu quả và bồi thường thiệt hại.
3. Tạo cơ hội sửa sai, tái hòa nhập cộng đồng: Người phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng nhưng có nhân thân tốt, không nguy hiểm cho xã hội sẽ có cơ hội tiếp tục lao động, cống hiến và chăm sóc gia đình dưới sự giám sát chặt chẽ của chính quyền địa phương.

Tình huống giả định minh họa cho đề xuất mới

Để hiểu rõ hơn về tác động của đề xuất này, hãy cùng xem xét một tình huống giả định sau:

Anh Nguyễn Văn A là kế toán của một doanh nghiệp tư nhân. Do thiếu hiểu biết pháp luật và chịu áp lực từ ban giám đốc, anh A đã thực hiện hành vi vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng, bị Tòa án tuyên phạt 04 năm tù giam. Anh A có nhân thân cực kỳ tốt, chưa từng có tiền án tiền sự, là lao động chính trong gia đình đang nuôi 02 con nhỏ và mẹ già đau ốm. Quá trình điều tra, anh A đã thành khẩn khai báo và tự nguyện nộp tiền khắc phục toàn bộ thiệt hại do mình gây ra.

Theo quy định hiện hành, dù anh A có nhân thân tốt và hoàn cảnh đáng thương đến đâu, Tòa án cũng bắt buộc phải gửi anh vào trại giam vì mức án là 04 năm tù (vượt quá giới hạn 03 năm). Tuy nhiên, nếu đề xuất mới trong dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi được thông qua, Hội đồng xét xử hoàn toàn có thể cân nhắc cho anh A hưởng án treo, ấn định thời gian thử thách từ 01 đến 02 năm, kèm theo điều kiện anh A phải nộp một khoản tiền thay thế hình phạt tù theo phán quyết. Điều này vừa đảm bảo tính răn đe của pháp luật, vừa giữ được một công dân có ích cho xã hội và gia đình.

Tóm lại, đề xuất mở rộng phạm vi áp dụng án treo đối với người bị phạt tù đến 05 năm là một điểm sáng đầy tính nhân văn và thực tiễn trong dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi. Dù vẫn còn những ý kiến trái chiều cần được thảo luận kỹ lưỡng để tránh việc lạm dụng hoặc tạo ra sự bất bình đẳng trong tiếp cận công lý, nhưng đây chắc chắn là một bước tiến dài hướng tới một nền tư pháp thân thiện, hiệu quả và nhân văn hơn.