Bước ngoặt lịch sử: Chấm dứt thời kỳ "cào bằng" phí rác thải

Trong suốt nhiều thập kỷ qua, việc thu phí vệ sinh môi trường tại Việt Nam chủ yếu được thực hiện theo phương thức tính bình quân trên đầu người hoặc theo hộ gia đình. Cách làm này vô hình trung tạo ra sự thiếu công bằng khi người xả ít rác cũng phải đóng tiền bằng với người xả nhiều rác, đồng thời không tạo ra động lực để người dân giảm thiểu chất thải.

Tuy nhiên, kể từ ngày 01/01/2022, khi Luật Bảo vệ môi trường 2020 chính thức đi vào cuộc sống, tư duy quản lý này sẽ thay đổi hoàn toàn. Cụ thể, tại khoản 1 Điều 79 của đạo luật này đã quy định rõ căn cứ tính giá dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt:

1. Giá dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt từ hộ gia đình, cá nhân được tính toán theo căn cứ sau đây:

a) Phù hợp với quy định của pháp luật về giá;

b) Dựa trên khối lượng hoặc thể tích chất thải đã được phân loại;

c) Chất thải rắn có khả năng tái sử dụng, tái chế, chất thải nguy hại phát sinh từ hộ gia đình, cá nhân đã được phân loại riêng thì không phải chi trả giá dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý.

Quy định này đồng nghĩa với việc: Bạn xả càng nhiều rác, bạn càng phải trả nhiều tiền. Ngược lại, nếu bạn thực hiện tốt việc phân loại, tái chế, lượng rác thải thực tế phải xử lý giảm đi thì chi phí hằng tháng của gia đình bạn cũng sẽ giảm theo đáng kể.

Lộ trình thực hiện và quyền từ chối thu gom

Mặc dù quy định có hiệu lực từ đầu năm 2022, nhưng để các địa phương có thời gian chuẩn bị hạ tầng kỹ thuật và bao bì chuyên dụng, khoản 7 Điều 79 cho phép lộ trình thực hiện chậm nhất là ngày 31/12/2024. Điều này tạo ra một khoảng đệm cần thiết nhưng cũng là lời nhắc nhở người dân cần sớm hình thành thói quen mới.

Đặc biệt, một điểm mới "cứng rắn" hơn chính là quyền của đơn vị thu gom. Theo khoản 2 Điều 77, các cơ sở thu gom có quyền từ chối vận chuyển nếu hộ gia đình không phân loại rác đúng quy định. Không chỉ bị từ chối phục vụ, những trường hợp vi phạm còn có thể bị báo cáo lên cơ quan chức năng để xử lý hành chính.

Phân loại rác thế nào cho đúng?

Theo khoản 1 Điều 75, rác thải sinh hoạt phải được chia thành 3 nhóm chính:

• Chất thải rắn có khả năng tái sử dụng, tái chế: Giấy, nhựa, kim loại... (Nhóm này không phải trả phí thu gom).
• Chất thải thực phẩm: Thức ăn thừa, rau củ quả hỏng...
• Chất thải rắn sinh hoạt khác: Các loại rác không thuộc hai nhóm trên.

Chế tài xử phạt nghiêm khắc

Bên cạnh việc bị từ chối thu gom, hành vi không phân loại rác còn đối mặt với mức phạt tiền không hề nhỏ. Tại thời điểm cuối năm 2021 này, căn cứ theo khoản 4 Điều 20 của Nghị định 155/2016/NĐ-CP, hành vi không phân loại hoặc không lưu giữ chất thải rắn sinh hoạt theo quy định có thể bị xử phạt từ 15.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng.

Hy vọng rằng, với những quy định mới mang tính đột phá này, diện mạo môi trường tại các đô thị và nông thôn Việt Nam sẽ có những chuyển biến tích cực trong năm 2022 và những năm tiếp theo. Việc bảo vệ môi trường không còn là trách nhiệm của riêng ai, mà bắt đầu từ chính chiếc túi rác của mỗi gia đình.