Trong môi trường bệnh viện đầy áp lực, mối quan hệ giữa bác sĩ và bệnh nhân đôi khi nảy sinh những tình huống phức tạp. Nhiều người vẫn lầm tưởng rằng bác sĩ bắt buộc phải tiếp nhận mọi ca bệnh trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Tuy nhiên, để bảo vệ quyền lợi chính đáng của người hành nghề và đảm bảo chất lượng điều trị, pháp luật Việt Nam đã có những quy định rất cụ thể về quyền được từ chối của bác sĩ.

Khi nào bác sĩ được quyền "từ chối" bệnh nhân?

Theo quy định tại Điều 40 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, người hành nghề y được quyền từ chối khám bệnh, chữa bệnh trong 05 trường hợp cụ thể. Đây là những quy định nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng và sự an toàn của đội ngũ y bác sĩ trong quá trình thực thi nhiệm vụ.

Điều 40. Quyền từ chối khám bệnh, chữa bệnh
Người hành nghề được từ chối khám bệnh, chữa bệnh trong các trường hợp sau đây:
1. Tiên lượng tình trạng bệnh vượt quá khả năng chuyên môn hoặc không thuộc phạm vi hành nghề của mình nhưng phải giới thiệu người bệnh đến người hành nghề khác hoặc cơ sở khám bệnh, chữa bệnh khác phù hợp để khám bệnh, chữa bệnh và phải thực hiện sơ cứu, cấp cứu, chăm sóc, điều trị người bệnh cho đến khi người bệnh được người hành nghề khác tiếp nhận hoặc chuyển đi cơ sở khám bệnh, chữa bệnh khác;
2. Việc khám bệnh, chữa bệnh trái với quy định của pháp luật hoặc đạo đức nghề nghiệp;
3. Người bệnh hoặc thân nhân của người bệnh có hành vi xâm phạm thân thể, sức khỏe, tính mạng của người hành nghề khi đang thực hiện nhiệm vụ, trừ trường hợp người đó mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác mà không nhận thức, làm chủ được hành vi;
4. Người bệnh yêu cầu phương pháp khám bệnh, chữa bệnh không phù hợp với quy định về chuyên môn kỹ thuật;
5. Người bệnh hoặc người đại diện của người bệnh quy định tại Điều 15 của Luật này không chấp hành chỉ định về chẩn đoán, phương pháp chữa bệnh của người hành nghề sau khi đã được người hành nghề tư vấn, vận động thuyết phục mà việc không chấp hành này có nguy cơ gây hại đến sức khỏe, tính mạng của người bệnh.

Đáng chú ý, trong trường hợp từ chối vì vượt quá khả năng chuyên môn, bác sĩ không được bỏ mặc bệnh nhân mà phải có trách nhiệm giới thiệu và hỗ trợ sơ cứu cho đến khi bệnh nhân được tiếp nhận tại nơi mới. Điều này thể hiện tính nhân văn và trách nhiệm cao cả của ngành y.

Quyền quyết định của người đại diện bệnh nhân

Trong trường hợp bệnh nhân không thể tự quyết định, vai trò của người đại diện trở nên cực kỳ quan trọng. Theo Điều 15 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, người đại diện sẽ thay mặt bệnh nhân quyết định phương pháp điều trị đối với người chưa thành niên hoặc người mất năng lực hành vi dân sự.

Đồng thời, Điều 8 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 cũng làm rõ tiêu chuẩn của người đại diện, đảm bảo họ có đầy đủ năng lực hành vi dân sự để đưa ra những lựa chọn tốt nhất cho người bệnh.

Những "vùng cấm" - Trường hợp bác sĩ tuyệt đối không được từ chối

Dù có quyền từ chối trong một số hoàn cảnh, nhưng tại Điều 82 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, pháp luật cũng quy định rất rõ các trường hợp bác sĩ bắt buộc phải thực hiện nghĩa vụ của mình mà không được phép từ chối.

• Người mắc bệnh truyền nhiễm nhóm A: Theo Điều 3 Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm 2007, đây là những bệnh cực kỳ nguy hiểm, có khả năng lây lan nhanh và tỷ lệ tử vong cao như bại liệt, cúm A-H5N1, dịch hạch, Ebola...
• Người có ý định tự sát hoặc kích động mạnh: Theo Điều 93 Nghị định 96/2023/NĐ-CP, khi phát hiện người mắc bệnh trầm cảm có ý định tự sát hoặc người tâm thần đang trong trạng thái kích động có nguy cơ gây hại, cơ sở y tế phải có trách nhiệm tiếp nhận, chẩn đoán và điều trị kịp thời.
• Đối tượng vi phạm pháp luật hình sự mắc bệnh tâm thần: Đây là trường hợp đặc biệt cần sự phối hợp giữa cơ quan y tế và cơ quan thực thi pháp luật để đảm bảo an ninh trật tự và quyền con người.

Việc nắm rõ các quy định này không chỉ giúp các bác sĩ tự tin hơn trong hành nghề mà còn giúp người dân hiểu đúng về quyền và nghĩa vụ của mình khi đi khám chữa bệnh, từ đó xây dựng một môi trường y tế văn minh, thượng tôn pháp luật.