Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh tiến trình chuyển đổi số quốc gia, việc tích hợp các dịch vụ công trực tuyến và giao dịch ngân hàng trên môi trường số đã mang lại sự tiện lợi vượt trội cho người dân. Tuy nhiên, đây cũng là "mảnh đất màu mỡ" để các đối tượng tội phạm công nghệ cao khai thác, liên tục thay đổi phương thức hoạt động với những thủ đoạn ngày càng tinh vi, xảo quyệt. Không còn đơn thuần là giả danh cơ quan điều tra đe dọa nạn nhân, chúng đã chuyển sang "núp bóng" các dịch vụ công trực tuyến để dẫn dụ người dân tự tay dâng nộp tài sản.

Kịch bản tinh vi: Tạo tình huống khẩn cấp để thao túng tâm lý

Đánh vào tâm lý lo sợ bị gián đoạn giao dịch hoặc vi phạm quy định hành chính, các đối tượng lừa đảo thường tự xưng là cán bộ công an quận/huyện, nhân viên ngân hàng, cán bộ cơ quan thuế hoặc nhân viên Bảo hiểm xã hội. Chúng gọi điện thoại thông báo tài khoản định danh điện tử VNeID của nạn nhân bị lỗi, thông tin căn cước công dân chưa được chuẩn hóa, hoặc dữ liệu sinh trắc học ngân hàng chưa đồng bộ. Để tăng tính thuyết phục, chúng đọc chính xác một số thông tin cá nhân của nạn nhân (vốn bị rò rỉ từ trước) và yêu cầu phải cập nhật ngay lập tức để tránh bị khóa tài khoản hoặc bị xử phạt.

Sau khi thiết lập được lòng tin và tạo ra bầu không khí khẩn cấp, đối tượng sẽ gửi cho nạn nhân một đường link lạ, mã QR hoặc yêu cầu tải trực tiếp tệp cài đặt có định dạng APK (đối với các thiết bị chạy hệ điều hành Android). Chúng hướng dẫn nạn nhân cài đặt ứng dụng giả mạo có giao diện giống hệt ứng dụng của Chính phủ, Tổng cục Thuế hoặc Cổng dịch vụ công quốc gia.

Thực chất, đây là các phần mềm gián điệp chứa mã độc cực kỳ nguy hiểm. Trong quá trình cài đặt, ứng dụng giả mạo này sẽ yêu cầu người dùng cấp các quyền tối cao trên thiết bị, đặc biệt là quyền trợ năng (Accessibility Service), quyền đọc tin nhắn SMS, quyền hiển thị trên các ứng dụng khác và quyền điều khiển thiết bị từ xa. Ngay khi người dùng bấm "Đồng ý", chiếc điện thoại đã hoàn toàn nằm dưới sự kiểm soát của kẻ gian. Chúng có thể âm thầm theo dõi mọi thao tác bàn phím, đánh cắp tên đăng nhập, mật khẩu ứng dụng ngân hàng, tự động đọc và xóa mã OTP, Smart OTP, từ đó thực hiện lệnh chuyển tiền từ tài khoản của nạn nhân sang các tài khoản trung gian để tẩu tán mà nạn nhân không hề hay biết.

Hành lang pháp lý nghiêm khắc: Xử phạt hành chính đến truy cứu hình sự

Hành vi giả mạo ứng dụng của cơ quan nhà nước, ngân hàng để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản của người dân là hành vi vi phạm pháp luật đặc biệt nghiêm trọng, xâm phạm đến trật tự quản lý hành chính, an ninh thông tin và quyền sở hữu tài sản của công dân. Tùy theo tính chất, mức độ và hậu quả gây ra, các đối tượng thực hiện hành vi này sẽ bị xử lý nghiêm khắc về cả hành chính lẫn hình sự.

Chế tài xử phạt vi phạm hành chính

Đối với các hành vi lợi dụng không gian mạng để phát tán thông tin giả mạo, xuyên tạc nhằm mục đích dẫn dụ người dân, cơ quan chức năng sẽ áp dụng các chế tài nghiêm khắc theo quy định mới nhất tại Nghị định 174/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến, giao dịch điện tử và công nghệ thông tin. Cụ thể:

• Theo quy định tại điểm a khoản 1 Điều 95 Nghị định 174/2026/NĐ-CP, phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng đối với cá nhân có hành vi lợi dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống hoặc xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân. Đối với tổ chức vi phạm, mức phạt tiền bằng 02 lần mức phạt đối với cá nhân (tương đương từ 40.000.000 đồng đến 60.000.000 đồng).
• Bên cạnh đó, nhằm siết chặt trách nhiệm của các đơn vị trung gian, điểm a khoản 3 Điều 94 Nghị định 174/2026/NĐ-CP cũng quy định phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 70.000.000 đồng đối với tổ chức cung cấp dịch vụ mạng xã hội không thực hiện trách nhiệm ngăn chặn, gỡ bỏ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật hoặc thông tin vi phạm pháp luật khi có yêu cầu từ cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Truy cứu trách nhiệm hình sự với khung hình phạt kịch trần

Tuy nhiên, do tính chất nguy hiểm và mục đích chiếm đoạt tài sản tư nhân, hầu hết các vụ việc giả danh cán bộ nhà nước để cài đặt mã độc đều bị xử lý hình sự với các tội danh có khung hình phạt rất nặng quy định tại Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017):

Điều 174. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

1. Người nào bằng thủ đoạn gian dối chiếm đoạt tài sản của người khác trị giá từ 2.000.000 đồng đến dưới 50.000.000 đồng hoặc dưới 2.000.000 đồng nhưng thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm: [...]

4. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân:

a) Chiếm đoạt tài sản trị giá 500.000.000 đồng trở lên; [...]

Như vậy, theo quy định tại Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, kẻ thực hiện hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản trị giá từ 2.000.000 đồng trở lên (hoặc dưới 2.000.000 đồng nhưng đã bị xử phạt hành chính, có tiền án chưa xóa án tích...) sẽ đối diện với hình phạt tù từ 06 tháng đến 20 năm, hoặc tù chung thân nếu số tiền chiếm đoạt từ 500.000.000 đồng trở lên.

Đặc biệt, do hành vi này sử dụng công nghệ cao, mạng viễn thông và thiết bị điện tử làm công cụ thực hiện, các đối tượng còn có thể bị truy tố độc lập hoặc đồng thời về tội danh quy định tại Điều 290 Bộ luật Hình sự 2015:

Điều 290. Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản

1. Người nào sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử thực hiện một trong những hành vi sau đây, nếu không thuộc một trong các trường hợp quy định tại Điều 173 và Điều 174 của Bộ luật này, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm: [...]

4. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm: [...]

Với tội danh này, mức hình phạt cao nhất lên đến 20 năm tù giam đối với hành vi chiếm đoạt tài sản hoặc gây thiệt hại trị giá 500.000.000 đồng trở lên.

Khuyến cáo từ chuyên gia pháp lý và cơ quan chức năng

Để bảo vệ an toàn tài sản cá nhân trước các đợt tấn công tinh vi của tội phạm công nghệ cao, người dân cần tuyệt đối tuân thủ các nguyên tắc "vàng" sau:

1. Không làm việc qua điện thoại/mạng xã hội: Cơ quan Công an, cơ quan Thuế, Bảo hiểm xã hội hay các cơ quan hành chính nhà nước tuyệt đối không làm việc, không yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân hoặc giải quyết thủ tục hành chính qua điện thoại, Zalo, Facebook hay Viber. Mọi yêu cầu hỗ trợ đều được thực hiện trực tiếp tại trụ sở hoặc thông qua các văn bản hành chính chính thức gửi theo đường bưu điện.
2. Tuyệt đối không tải ứng dụng từ nguồn lạ: Chỉ cài đặt các ứng dụng từ các kho ứng dụng chính thống được kiểm duyệt nghiêm ngặt như Google Play (đối với Android) hoặc App Store (đối với iOS). Tuyệt đối không truy cập các đường link lạ do người tự xưng là cán bộ gửi qua tin nhắn, không quét mã QR không rõ nguồn gốc và không tải các tệp cài đặt có đuôi .APK.
3. Cảnh giác với quyền trợ năng (Accessibility): Quyền trợ năng trên điện thoại Android cho phép ứng dụng theo dõi màn hình và tự động thực hiện các thao tác thay thế người dùng. Đây là quyền cực kỳ nhạy cảm, tuyệt đối không cấp quyền này cho bất kỳ ứng dụng nào ngoài các ứng dụng hệ thống đáng tin cậy.
4. Bảo mật thông tin giao dịch: Không cung cấp mật khẩu tài khoản ngân hàng, mã OTP, Smart OTP hoặc mã kích hoạt dịch vụ cho bất kỳ ai, kể cả người tự xưng là nhân viên ngân hàng. Không chia sẻ màn hình điện thoại hoặc cho phép người khác điều khiển thiết bị từ xa khi đang thực hiện giao dịch tài chính.

Khi nghi ngờ hoặc phát hiện mình đã sập bẫy lừa đảo, người dân cần lập tức thực hiện các bước khẩn cấp: Ngắt kết nối Internet (tắt Wifi, dữ liệu di động 3G/4G/5G) hoặc tắt nguồn điện thoại để ngăn chặn đối tượng điều khiển từ xa; liên hệ ngay với tổng đài ngân hàng để yêu cầu khóa khẩn cấp tài khoản và thẻ tín dụng; đồng thời nhanh chóng đến cơ quan Công an nơi gần nhất để trình báo và phối hợp điều tra, ngăn chặn dòng tiền bị tẩu tán.