Trong những ngày đầu năm 2018, dư luận xã hội đang đặc biệt quan tâm trước văn bản đề xuất của Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam về việc loại bỏ tục đốt vàng mã tại các cơ sở thờ tự Phật giáo. Đề xuất này nhanh chóng nhận được sự đồng thuận từ đông đảo người dân và các nhà quản lý văn hóa bởi những hệ lụy nhãn tiền như lãng phí tiền của, ô nhiễm môi trường và đặc biệt là nguy cơ cháy nổ tại các di tích cổ kính. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, việc hiện thực hóa lệnh cấm này trên diện rộng vẫn đang vấp phải nhiều rào cản từ hệ thống quy định hiện hành.

Xử phạt hành vi đốt vàng mã: Luật đã có nhưng phạm vi còn hẹp

Thực tế, Nhà nước đã có những chế tài cụ thể để điều chỉnh hành vi này nhằm bảo vệ không gian văn hóa và an toàn công cộng. Theo quy định tại Nghị định 158/2013/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa, thể thao, du lịch và quảng cáo, hành vi đốt vàng mã không đúng nơi quy định tại lễ hội, di tích lịch sử - văn hóa sẽ bị xử lý nghiêm.

Cụ thể, tại khoản 1 Điều 15 Nghị định 158/2013/NĐ-CP quy định: Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 200.000 đồng đến 500.000 đồng đối với hành vi đốt vàng mã không đúng nơi quy định tại lễ hội, di tích lịch sử - văn hóa.

Mặc dù quy định đã rõ ràng, nhưng phạm vi áp dụng hiện nay chỉ giới hạn trong khuôn khổ các lễ hội và di tích đã được xếp hạng. Đối với các cơ sở thờ tự khác như đền, chùa, miếu, phủ chưa được xếp hạng di tích hoặc việc đốt vàng mã tại tư gia, pháp luật hiện hành vẫn chưa có chế tài cấm đoán hay xử phạt trực tiếp. Điều này tạo ra một khoảng trống pháp lý khiến việc quản lý gặp nhiều khó khăn khi đối mặt với một phong tục đã ăn sâu vào tiềm thức của một bộ phận người dân.

Rào cản từ Luật Đầu tư và chính sách thuế

Một trong những lý do khiến việc cấm hoàn toàn đốt vàng mã chưa thể thực hiện ngay lập tức nằm ở nguồn cung của mặt hàng này. Theo nguyên tắc quản lý, muốn cấm tiêu dùng thì phải cấm sản xuất và kinh doanh. Tuy nhiên, đối chiếu với Luật Đầu tư 2014, chúng ta thấy một thực tế khác.

Tại Điều 6 Luật Đầu tư 2014, danh mục các ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh không hề có tên mặt hàng vàng mã hay đồ mã. Điều này đồng nghĩa với việc sản xuất và kinh doanh vàng mã vẫn là một hoạt động hợp pháp, được pháp luật bảo hộ. Thậm chí, Nhà nước còn thực hiện quản lý mặt hàng này thông qua công cụ thuế để hạn chế tiêu dùng.

Theo quy định tại Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt 2008, vàng mã và hàng mã là những mặt hàng không được khuyến khích tiêu dùng nên phải chịu mức thuế suất rất cao.

Dẫn chiếu điểm k khoản 1 Điều 2 Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt 2008, hàng mã và vàng mã thuộc đối tượng chịu thuế tiêu thụ đặc biệt với mức thuế suất lên tới 70%.

Việc áp thuế cao cho thấy quan điểm của Nhà nước là không khuyến khích nhưng vẫn công nhận sự tồn tại của mặt hàng này như một phần của nhu cầu thị trường và đời sống tâm linh.

Giải pháp nào cho bài toán "Cấm hay không cấm"?

Đại diện Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trong các phát biểu gần đây cũng thừa nhận rằng, việc thay đổi một tập quán lâu đời không thể chỉ dựa vào các mệnh lệnh hành chính khô khan. Nếu luật pháp chưa thể cấm hoàn toàn do sự chồng chéo với các luật kinh tế, thì giải pháp quan trọng nhất chính là công tác tuyên truyền và vận động.

Các chuyên gia văn hóa cho rằng, thay vì dùng từ "cấm", chúng ta nên hướng người dân đến việc "hạn chế" và thực hiện đúng quy định. Việc Giáo hội Phật giáo Việt Nam tiên phong đưa ra đề xuất là một tín hiệu tích cực, giúp thay đổi nhận thức từ gốc rễ tâm linh. Khi người dân hiểu rằng lòng thành không đo bằng số lượng giấy tiền đốt đi, thì tự khắc hủ tục sẽ bị loại bỏ mà không cần đến những chế tài cưỡng chế nặng nề.

Trong bối cảnh hiện tại của năm 2018, việc thực hiện nghiêm Nghị định 158/2013/NĐ-CP tại các điểm di tích, kết hợp với sự điều chỉnh từ các nội quy của cơ sở thờ tự sẽ là bước đi thực tế nhất để bảo vệ nét đẹp văn hóa truyền thống trước những biến tướng của tục đốt vàng mã.