Do đặc thù về việc hưởng mức lương có giới hạn từ ngân sách Nhà nước cũng như chịu sự tác động từ nhiều quy định pháp luật khắt khe, việc công chức kinh doanh để tăng thu nhập luôn là vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm. Đặc biệt, trong bối cảnh các quy định mới về quản lý kinh doanh đa cấp vừa có hiệu lực vào tháng 5/2018, ranh giới giữa việc được làm và không được làm càng trở nên rõ rệt hơn.

Những điều cấm kỵ: Công chức không được thành lập, quản lý doanh nghiệp

Theo quy định tại điểm b khoản 1 Điều 37 Luật Phòng chống tham nhũng 2005, pháp luật đã đưa ra những quy định rất cụ thể về những việc công chức không được làm nhằm tránh xung đột lợi ích. Cụ thể:

"Cán bộ, công chức, viên chức không được thành lập, tham gia thành lập hoặc tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp tư nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần, công ty hợp danh, hợp tác xã, bệnh viện tư, trường học tư và tổ chức nghiên cứu khoa học tư, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác."

Quy định này tiếp tục được khẳng định mạnh mẽ tại điểm b khoản 2 Điều 18 Luật Doanh nghiệp 2014. Theo đó, cán bộ, công chức không có quyền thành lập và quản lý doanh nghiệp tại Việt Nam. Điều này đồng nghĩa với việc công chức không thể đứng tên làm Giám đốc, Tổng giám đốc hay người đại diện theo pháp luật của các loại hình doanh nghiệp nêu trên.

Quy định mới 2018: Tuyệt đối không được tham gia bán hàng đa cấp

Một điểm mới đáng chú ý mà các cán bộ, công chức cần đặc biệt lưu tâm là quy định tại điểm đ khoản 2 Điều 28 Nghị định 40/2018/NĐ-CP về quản lý hoạt động kinh doanh theo phương thức đa cấp, chính thức có hiệu lực từ ngày 02/05/2018. Theo đó, đối tượng không được tham gia bán hàng đa cấp bao gồm:

"Cán bộ, công chức theo quy định của pháp luật về cán bộ, công chức."

Việc bổ sung quy định này nhằm siết chặt kỷ luật công vụ, tránh tình trạng công chức lợi dụng uy tín, vị trí công tác hoặc dành quá nhiều thời gian vào các mạng lưới bán hàng đa cấp, gây ảnh hưởng tiêu cực đến hình ảnh người cán bộ và hiệu quả công việc tại cơ quan nhà nước.

Những hình thức kinh doanh "mở cửa" cho công chức

Mặc dù bị cấm thành lập và quản lý doanh nghiệp, nhưng pháp luật vẫn tạo điều kiện để công chức có thể gia tăng thu nhập thông qua các hình thức đầu tư, kinh doanh gián tiếp hoặc quy mô nhỏ mà pháp luật không cấm. Cụ thể:

• Góp vốn vào doanh nghiệp: Theo Luật Doanh nghiệp 2014, công chức có quyền góp vốn vào công ty cổ phần với tư cách là cổ đông hoặc góp vốn vào công ty hợp danh với tư cách là thành viên góp vốn. Tuy nhiên, họ tuyệt đối không được tham gia vào Hội đồng quản trị hoặc trực tiếp điều hành hoạt động của công ty.
• Thành lập hộ kinh doanh: Dựa trên quy định tại Nghị định 78/2015/NĐ-CP, công chức có thể thành lập hoặc tham gia hộ kinh doanh cá thể. Đây là mô hình kinh doanh phù hợp với quy mô gia đình, sử dụng dưới 10 lao động và đăng ký tại một địa điểm cố định.

Điều kiện tiên quyết: Không để việc riêng ảnh hưởng đến công vụ

Dù tham gia bất kỳ hình thức kinh doanh nào, công chức vẫn phải tuân thủ nghiêm ngặt các nghĩa vụ được quy định tại Luật Cán bộ, công chức 2008. Một trong những yêu cầu quan trọng nhất là phải đảm bảo hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao và không được sử dụng thời giờ làm việc để làm việc riêng.

Tại Chỉ thị số 26/CT-TTg năm 2016, Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong các cơ quan hành chính Nhà nước, nhấn mạnh việc công chức không được sử dụng xe công, thời giờ làm việc vào mục đích cá nhân. Ngoài ra, các địa phương như Hà Nội cũng đã ban hành Bộ Quy tắc ứng xử (theo Quyết định số 522/QĐ-UBND năm 2017) để nhắc nhở cán bộ về thái độ và trách nhiệm trong công việc.

Tóm lại, công chức hoàn toàn có thể kinh doanh để tăng thu nhập, nhưng phải thực hiện trong khuôn khổ pháp luật cho phép, tránh các hình thức bị cấm như thành lập doanh nghiệp hay bán hàng đa cấp, và quan trọng nhất là không được để hoạt động kinh doanh làm xao nhãng trách nhiệm phục vụ nhân dân.