Trong đời sống dân sự, việc phân chia di sản thừa kế thường nảy sinh nhiều tranh chấp phức tạp, đặc biệt là khi người quá cố không để lại di chúc. Lúc này, các quy định về thừa kế theo pháp luật sẽ được áp dụng để xác định ai là người có quyền hưởng tài sản. Một câu hỏi thường gặp là: Liệu người thừa kế theo pháp luật chỉ có thể là cá nhân hay cơ quan, tổ chức cũng có quyền này?

Sự gắn kết gia đình và quyền thừa kế di sản là những vấn đề pháp lý quan trọng (ảnh minh họa)

Thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong trường hợp nào?

Căn cứ theo quy định tại Điều 649 Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế theo pháp luật là việc thừa kế theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định.

Việc phân chia di sản theo cách thức này không diễn ra tùy tiện mà chỉ được thực hiện trong các trường hợp cụ thể được quy định tại Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, bao gồm:

• Người chết không để lại di chúc hoặc di chúc để lại không hợp pháp về mặt hình thức hoặc nội dung.
• Những người thừa kế theo di chúc đều chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.
• Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc nhưng không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.

Ngoài ra, thừa kế theo pháp luật cũng áp dụng đối với phần di sản không được định đoạt trong di chúc, hoặc phần di sản có liên quan đến phần của di chúc không có hiệu lực pháp luật.

Điều 650. Những trường hợp thừa kế theo pháp luật
1. Thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong những trường hợp sau đây:
a) Không có di chúc;
b) Di chúc không hợp pháp;
c) Những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế;
d) Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản...

Người thừa kế theo pháp luật: Chỉ có thể là cá nhân?

Khác với thừa kế theo di chúc (người thừa kế có thể là cá nhân, cơ quan hoặc tổ chức), đối tượng hưởng thừa kế theo pháp luật có phạm vi hẹp hơn và mang tính chất huyết thống, gia đình rõ rệt.

Dựa trên quy định tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, những người thừa kế theo pháp luật được phân định theo 03 hàng thừa kế cụ thể. Điểm chung của tất cả các đối tượng này là họ đều phải là cá nhân có mối quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng với người để lại di sản.

Luật sư tư vấn về các quy định phân chia di sản theo hàng thừa kế (ảnh minh họa)

Cụ thể, 03 hàng thừa kế bao gồm:

• Hàng thừa kế thứ nhất: Vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.
• Hàng thừa kế thứ hai: Ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại.
• Hàng thừa kế thứ ba: Cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.

Như vậy, pháp luật hiện hành không quy định cơ quan, tổ chức là đối tượng được hưởng thừa kế theo pháp luật. Nếu một người chết không có di chúc và cũng không có bất kỳ người thừa kế nào thuộc 03 hàng thừa kế nêu trên (hoặc có nhưng họ đều từ chối, không được quyền hưởng), thì di sản sẽ thuộc về Nhà nước theo quy định về di sản không có người thừa kế.

Nguyên tắc phân chia di sản giữa các hàng thừa kế

Việc phân chia di sản theo pháp luật tuân thủ nguyên tắc ưu tiên theo thứ tự hàng thừa kế. Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.

Đặc biệt, những người thừa kế cùng hàng được hưởng kỷ phần di sản bằng nhau. Điều này đảm bảo sự công bằng giữa các thành viên trong gia đình có cùng mức độ gần gũi về huyết thống hoặc quan hệ pháp lý với người quá cố.

Việc hiểu rõ ai là người thừa kế theo pháp luật giúp các gia đình chủ động hơn trong việc thực hiện các thủ tục khai nhận di sản, tránh những mâu thuẫn không đáng có trong quá trình phân chia tài sản của người thân đã khuất.