Hàng loạt chính sách mang tính đột phá trong lĩnh vực tư pháp, hành chính và bổ trợ tư pháp chính thức bước vào cuộc sống từ tháng 10/2026. Đáng chú ý nhất là việc triển khai thí điểm mô hình “luật sư công” bảo vệ lợi ích công quyền, hướng dẫn miễn trách nhiệm hình sự tại tòa đối với các sai phạm đất đai lịch sử, cùng quy định siết chặt kỷ luật giải quyết khiếu nại tố cáo và đơn giản hóa thủ tục cấp ý kiến pháp lý.

1. Cán bộ, công chức, sĩ quan Công an, Quân đội chính thức có thể trở thành luật sư công

Một trong những bước tiến thể chế đáng chú ý nhất tại Nghị quyết 24/2026/QH16 chính là việc Quốc hội cho phép thí điểm chế định luật sư công tại Việt Nam. Theo quy định tại Điều 5 Nghị quyết 24/2026/QH16, đối tượng được xem xét bổ nhiệm luật sư công bao gồm: cán bộ, công chức, viên chức, sĩ quan Quân đội nhân dân, sĩ quan Công an nhân dân và người làm việc trong doanh nghiệp nhà nước.

Để trở thành một luật sư công đại diện bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho Nhà nước, các cá nhân này phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn khắt khe:

• Có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức nghề nghiệp trong sáng, liêm chính và trung thực;
• Có đầy đủ các tiêu chuẩn luật sư theo luật định;
• Có bề dày kinh nghiệm thực tiễn: Tối thiểu từ đủ 05 năm kinh nghiệm làm việc thường xuyên, trực tiếp trong lĩnh vực pháp luật, hoạt động tranh tụng, tư vấn pháp lý hoặc giải quyết các vụ việc pháp lý có tính chất phức tạp.

Căn cứ khoản 2 Điều 1 Nghị quyết 24/2026/QH16, phạm vi thí điểm được giới hạn tại các Bộ trọng yếu (Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Ngoại giao, Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính, Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Xây dựng) và 10 địa phương (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Cần Thơ, Đồng Nai, Bắc Ninh, Quảng Ninh, Khánh Hòa, Lâm Đồng). Đáng lưu ý, luật sư công chỉ thực hiện bảo vệ lợi ích công và tuyệt đối không được nhận thù lao hay cung cấp dịch vụ pháp lý cho cá nhân, doanh nghiệp bên ngoài khu vực nhà nước.

2. Quy định nghiêm ngặt về xung đột lợi ích: Luật sư công bắt buộc phải từ chối vụ việc

Tính độc lập và khách quan là linh hồn của nghề luật sư. Nhằm đảm bảo phòng ngừa tiêu cực, khoản 2 Điều 20 Nghị định 364/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 01/10/2026) đã quy định chặt chẽ về trách nhiệm của luật sư công khi đối mặt với tình huống xung đột lợi ích.

Cụ thể, luật sư công có nghĩa vụ bắt buộc phải từ chối tham gia giải quyết vụ việc và báo cáo bằng văn bản cho người đứng đầu cơ quan sử dụng cũng như cơ quan quản lý nếu việc tham gia đó không bảo đảm tính độc lập, trung thực, khách quan hoặc phát sinh tình huống xung đột lợi ích. Điểm tiến bộ vượt bậc là cơ chế cho phép luật sư công có quyền bảo lưu ý kiến chuyên môn độc lập của mình bằng văn bản gửi người đứng đầu đơn vị, tránh áp lực hành chính làm sai lệch bản chất pháp lý.

3. Khung thời gian tập sự hành nghề luật sư công: Linh hoạt 4, 6 hoặc 12 tháng

Theo Nghị định 364/2026/NĐ-CP, người được lựa chọn trở thành luật sư công trải qua quy trình đào tạo và tập sự chuyên biệt. Thời gian đào tạo nghề luật sư chuẩn là 12 tháng. Riêng thời gian tập sự hành nghề được quy định linh hoạt, tương xứng với thâm niên và năng lực chuyên môn thực tiễn:

• Tập sự 04 tháng: Áp dụng đối với người từng là Chấp hành viên trung cấp, Thẩm tra viên chính, Trợ giúp viên pháp lý hạng II hoặc các chuyên viên chính, pháp chế viên chính, thanh tra viên chính, nghiên cứu viên chính, giảng viên chính trong lĩnh vực pháp luật;
• Tập sự 06 tháng: Áp dụng cho người đã giữ ngạch chuyên viên, pháp chế viên, thanh tra viên, nghiên cứu viên, giảng viên chuyên ngành luật hoặc Thẩm phán Tòa án nhân dân bậc 1 từ đủ 10 năm trở lên, cùng người từng là Trợ giúp viên pháp lý hạng III từ đủ 10 năm trở lên;
• Tập sự 12 tháng: Dành cho những trường hợp còn lại có thời gian giữ ngạch hoặc chức danh nêu trên dưới 10 năm.

4. Cơ chế đặc thù: Xem xét miễn trách nhiệm hình sự cho bị cáo vi phạm đất đai ngay tại phiên tòa

Nhằm tháo gỡ điểm nghẽn pháp lý lịch sử và giải phóng các dự án tồn đọng kéo dài, hướng dẫn tại Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Kể từ ngày 15/10/2026, Hội đồng xét xử được quyền xem xét và trực tiếp ra quyết định miễn trách nhiệm hình sự cho bị cáo vi phạm pháp luật đất đai ngay tại phiên tòa sơ thẩm hoặc phúc thẩm nếu đáp ứng đủ điều kiện theo Điều 5 và Điều 7 Nghị quyết 29/2026/QH16.

Các điều kiện tiên quyết để được hưởng sự khoan hồng đặc biệt này bao gồm:

• Hành vi sai phạm xảy ra trước ngày 01/8/2024 và hoàn toàn không có yếu tố tư lợi, tham nhũng;
• Người thực hiện hành vi xuất phát từ động cơ vì lợi ích chung, nhằm phát triển kinh tế - xã hội địa phương hoặc giữ vững an ninh quốc phòng;
• Công trình, dự án đất đai đã hoàn thành và thực sự mang lại hiệu quả thực tế; không còn khiếu nại, khiếu kiện phức tạp kéo dài;
• Trong trường hợp có gây thất thoát hoặc thiệt hại ngân sách thì người có hành vi vi phạm phải chủ động khắc phục hoàn toàn toàn bộ hậu quả thiệt hại tài chính theo phán quyết.

5. Siết chặt kỷ cương: Cấm tuyệt đối hành vi trù dập người tố cáo và kéo dài hồ sơ

Bảo vệ người dân dũng cảm đấu tranh chống tiêu cực là trọng tâm trong quy tắc đạo đức công vụ ngành Thanh tra. Căn cứ điểm a khoản 3 Điều 13 Thông tư 06/2026/TT-TTCP (áp dụng từ 15/10/2026), nghiêm cấm cán bộ, công chức làm công tác thanh tra, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại tố cáo có các hành vi:

• Gây khó khăn, cửa quyền, vòi vĩnh, sách nhiễu hoặc cố ý kéo dài thời gian thụ lý, giải quyết vụ việc trái luật;
• Có thái độ hách dịch, đe dọa, trả thù hoặc trù dập người khiếu nại, tố cáo;
• Tiết lộ bí mật thông tin cá nhân, danh tính của người tố cáo cho bên thứ ba hoặc để tổ chức, cá nhân bên ngoài can thiệp làm sai lệch hồ sơ vụ việc.

6. Đột phá chuyển đổi số: Hồ sơ yêu cầu cấp ý kiến pháp lý được nộp hoàn toàn bằng bản điện tử

Kể từ ngày 01/10/2026, các doanh nghiệp và cơ quan liên quan sẽ được thụ hưởng quy trình hành chính hiện đại hóa theo Nghị định 324/2026/NĐ-CP. Thay vì phải trực tiếp nộp các tập hồ sơ giấy đồ sộ, người yêu cầu cấp ý kiến pháp lý cho các giao dịch, dự án hay bảo lãnh nhà nước có thể gửi hồ sơ trực tuyến qua môi trường điện tử.

Cơ chế mới không chỉ rút ngắn thời gian xử lý các hồ sơ pháp lý phức tạp xuống còn tối đa 10 ngày làm việc (thay vì 15-30 ngày như trước đây), mà còn tối ưu hóa tính minh bạch, giảm thiểu chi phí hành chính và thúc đẩy hội nhập đầu tư quốc tế một cách an toàn, hiệu quả.