Trong hoạt động hợp tác quốc tế về tư pháp hình sự, dẫn độ là một trong những công cụ quan trọng nhằm đấu tranh phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia, bảo đảm không một tội phạm nào có thể lẩn tránh sự trừng phạt của pháp luật. Tuy nhiên, trên thực tế, không phải trong mọi trường hợp giữa Việt Nam và các quốc gia khác đều đã ký kết hiệp định tương trợ tư pháp hay điều ước quốc tế song phương, đa phương về dẫn độ. Khi đó, nguyên tắc có đi có lại chính là chìa khóa pháp lý then chốt giúp các cơ quan tố tụng thực hiện việc chuyển giao hoặc tiếp nhận đối tượng bị dẫn độ.

Quy định chi tiết về điều kiện cũng như trình tự, thủ tục áp dụng nguyên tắc có đi có lại trong dẫn độ đã được hoàn thiện đồng bộ tại Luật Dẫn độ 2025 và Nghị định 167/2026/NĐ-CP. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết quy trình, thẩm quyền và các điều kiện bắt buộc khi quyết định áp dụng nguyên tắc này.

1. Điều kiện áp dụng nguyên tắc có đi có lại trong dẫn độ

Không phải mọi yêu cầu dẫn độ không có điều ước quốc tế điều chỉnh đều tự động được chấp nhận theo cơ chế có đi có lại. Căn cứ theo quy định tại khoản 1 Điều 5 Luật Dẫn độ 2025, việc áp dụng nguyên tắc có đi có lại trong dẫn độ chỉ được thực hiện khi đáp ứng đủ các điều kiện tiên quyết sau đây:

• Tuân thủ các nguyên tắc chung về dẫn độ: Phải bảo đảm nguyên tắc tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, bình đẳng và cùng có lợi; phù hợp với Hiến pháp, pháp luật Việt Nam và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên theo Điều 4 Luật Dẫn độ 2025.
• Có cam kết bằng văn bản: Cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài phải có văn bản cam kết chính thức về việc sẽ thực hiện yêu cầu dẫn độ tương tự của Việt Nam trong tương lai. Ngược lại, nếu Việt Nam là nước đưa ra yêu cầu dẫn độ, Cơ quan trung ương về dẫn độ của Việt Nam cũng sẽ phát hành văn bản cam kết tương ứng.
• Phù hợp với thực tiễn hợp tác: Việc áp dụng phải dựa trên nhu cầu hợp tác thực tế, bảo đảm tính khả thi và không gây ảnh hưởng bất lợi đến an ninh, trật tự xã hội của quốc gia.

Thẩm quyền quyết định áp dụng nguyên tắc có đi có lại thuộc về Cơ quan trung ương về dẫn độ của Việt Nam (Bộ Công an). Trong trường hợp cần thiết, Bộ Công an sẽ lấy ý kiến chuyên môn từ Bộ Ngoại giao và các cơ quan liên quan trước khi ra quyết định chính thức.

2. Trình tự quyết định khi Việt Nam là nước được yêu cầu dẫn độ

Khi quốc gia nước ngoài gửi yêu cầu dẫn độ một đối tượng đang lẩn tránh trên lãnh thổ Việt Nam mà hai nước chưa có điều ước quốc tế chung, quy trình xử lý tại Bộ Công an được thực hiện nghiêm ngặt theo Điều 6 Nghị định 167/2026/NĐ-CP qua các bước cụ thể:

Bước 1: Kiểm tra và yêu cầu bổ sung văn bản cam kết

Sau khi tiếp nhận hồ sơ yêu cầu dẫn độ do nước ngoài chuyển giao qua đường ngoại giao hoặc kênh liên lạc chính thức, Bộ Công an tiến hành kiểm tra tính đầy đủ của hồ sơ. Nếu hồ sơ chưa bao gồm văn bản cam kết áp dụng nguyên tắc có đi có lại, Bộ Công an sẽ yêu cầu cơ quan có thẩm quyền nước ngoài bổ sung văn bản này.

Bước 2: Thẩm định và ra quyết định xử lý

Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ kèm cam kết, Bộ Công an thẩm định nội dung cam kết đối chiếu với điều kiện tại Điều 5 Luật Dẫn độ 2025:

• Trường hợp chấp nhận: Bộ Công an ra quyết định áp dụng nguyên tắc có đi có lại và chuyển toàn bộ hồ sơ đến Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền để xem xét, mở phiên họp giải quyết yêu cầu dẫn độ.
• Trường hợp từ chối: Bộ Công an ra thông báo bằng văn bản nêu rõ lý do từ chối gửi cho phía nước ngoài thông qua kênh tiếp nhận hồ sơ theo quy định tại khoản 2 Điều 8 Luật Dẫn độ 2025 và Điều 9 Nghị định 167/2026/NĐ-CP.

Trường hợp hồ sơ có tính chất phức tạp, ảnh hưởng quan hệ đối ngoại

Nếu yêu cầu dẫn độ có khả năng tác động đến quan hệ chính trị, ngoại giao của Việt Nam với quốc gia yêu cầu hoặc bên thứ ba, quy trình lấy ý kiến liên ngành sẽ được kích hoạt:

1. Bộ Công an gửi văn bản xin ý kiến của Bộ Ngoại giao, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các cơ quan chức năng có liên quan.
2. Trong thời hạn 07 ngày làm việc kể từ ngày nhận được văn bản, các cơ quan được hỏi phải gửi ý kiến trả lời bằng văn bản.
3. Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ ý kiến liên ngành, Bộ Công an ban hành quyết định cuối cùng về việc chấp nhận hoặc từ chối áp dụng nguyên tắc có đi có lại.

3. Trình tự quyết định khi Việt Nam là nước yêu cầu dẫn độ

Trong trường hợp đối tượng phạm tội hoặc người bị kết án phạt tù bỏ trốn ra nước ngoài mà Việt Nam chưa ký điều ước quốc tế về dẫn độ với nước đó, thủ tục cam kết có đi có lại do Việt Nam chủ động thực hiện theo Điều 7 Nghị định 167/2026/NĐ-CP:

• Đánh giá yêu cầu bổ sung từ phía nước ngoài: Khi phía nước ngoài yêu cầu Việt Nam phải cung cấp cam kết áp dụng nguyên tắc có đi có lại để xử lý hồ sơ dẫn độ, Bộ Công an rà soát tính pháp lý và các điều kiện thực tiễn.
• Ban hành văn bản cam kết hoặc thông báo từ chối: Nếu đáp ứng đủ điều kiện, Bộ Công an phát hành văn bản cam kết chính thức về việc áp dụng nguyên tắc có đi có lại gửi cho cơ quan có thẩm quyền nước ngoài. Ngược lại, nếu không phù hợp, Bộ Công an gửi thông báo từ chối nêu rõ lý do.
• Thủ tục tham vấn đối ngoại khẩn cấp: Với những vụ việc đặc biệt phức tạp hoặc nhạy cảm về chính trị, Bộ Công an cũng chủ động phối hợp lấy ý kiến của Bộ Ngoại giao, Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao trong thời hạn 07 ngày làm việc, trước khi đưa ra quyết định chính thức trong thời hạn 05 ngày làm việc tiếp theo.

Việc chuyển nhận văn bản cam kết hoặc hồ sơ dẫn độ được thực hiện linh hoạt qua Bộ Ngoại giao, cơ quan đại diện ngoại giao, tổ chức INTERPOL hoặc phương tiện điện tử trong trường hợp khẩn cấp theo đúng quy định tại Điều 9 Nghị định 167/2026/NĐ-CP.