Trong bối cảnh thị trường lao động cạnh tranh, việc doanh nghiệp bỏ chi phí để đào tạo, nâng cao tay nghề cho nhân viên là điều phổ biến. Tuy nhiên, đi kèm với đó thường là những cam kết về thời gian gắn bó. Vậy theo quy định pháp luật hiện hành (tính đến tháng 05/2020), trường hợp nào người lao động buộc phải bồi hoàn chi phí đào tạo và mức bồi thường được tính toán ra sao?

1. Hợp đồng đào tạo nghề: Cơ sở pháp lý của mọi cam kết

Theo quy định tại Điều 62 Bộ luật Lao động 2012, khi người lao động được đào tạo, nâng cao trình độ từ kinh phí của người sử dụng lao động, hai bên bắt buộc phải ký kết hợp đồng đào tạo nghề. Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhất để xác định quyền và nghĩa vụ của các bên.

Một hợp đồng đào tạo nghề chuẩn mực phải bao gồm các nội dung cốt lõi như: Nghề đào tạo, địa điểm, thời hạn, chi phí đào tạo, và đặc biệt là thời hạn cam kết làm việc sau khi hoàn thành khóa học cũng như trách nhiệm hoàn trả chi phí nếu vi phạm.

2. Các trường hợp phải hoàn trả chi phí đào tạo

Dựa trên các quy định pháp luật năm 2020, có hai trường hợp chính mà người lao động phải đối mặt với nghĩa vụ bồi hoàn:

Vi phạm cam kết về thời hạn làm việc

Tại khoản 2 Điều 61 Luật Giáo dục nghề nghiệp 2014 quy định rõ:

Người tốt nghiệp các khoá đào tạo do người sử dụng lao động cấp học bổng, chi phí đào tạo phải làm việc cho người sử dụng lao động theo thời hạn đã cam kết trong hợp đồng đào tạo. Trường hợp không thực hiện đúng cam kết thì phải bồi hoàn học bổng, chi phí đào tạo.

Đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật

Ngay cả khi không có thỏa thuận cụ thể trong hợp đồng đào tạo, nếu người lao động đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trái luật, họ vẫn phải thực hiện nghĩa vụ bồi hoàn theo Điều 43 Bộ luật Lao động 2012. Cụ thể, người lao động phải hoàn trả chi phí đào tạo cho người sử dụng lao động theo quy định tại Điều 62 của Bộ luật này.

3. Chi phí đào tạo bao gồm những khoản mục nào?

Nhiều tranh chấp xảy ra do các bên không thống nhất được thế nào là "chi phí đào tạo". Để bảo vệ quyền lợi chính đáng, người lao động cần biết rằng theo khoản 3 Điều 62 Bộ luật Lao động 2012, chi phí đào tạo chỉ bao gồm:

• Các khoản chi có chứng từ hợp lệ về chi phí trả cho người dạy, tài liệu học tập, trường, lớp, máy, thiết bị, vật liệu thực hành;
• Các chi phí khác hỗ trợ cho người học;
• Tiền lương, tiền đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế cho người học trong thời gian đi học;
• Chi phí đi lại, sinh hoạt nếu đào tạo ở nước ngoài.

Lưu ý quan trọng: Doanh nghiệp không được tự ý đưa vào các khoản chi phí không có chứng từ hoặc các khoản phạt vi phạm quá mức quy định của pháp luật.

4. Lời khuyên thực tiễn để tránh tranh chấp

Để tránh những rắc rối pháp lý không đáng có, cả người lao động và người sử dụng lao động nên lưu ý:

• Thỏa thuận rõ ràng: Mọi cam kết về thời gian làm việc và mức bồi hoàn nên được chi tiết hóa bằng văn bản, tránh thỏa thuận miệng.
• Lưu giữ chứng từ: Doanh nghiệp cần lưu giữ đầy đủ hóa đơn, chứng từ liên quan đến khóa học để làm căn cứ khi cần thiết.
• Chấm dứt hợp đồng đúng luật: Nếu người lao động chấm dứt hợp đồng lao động đúng luật (đảm bảo thời gian báo trước và các lý do theo quy định), nghĩa vụ bồi hoàn chi phí đào tạo sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào thỏa thuận cụ thể trong hợp đồng đào tạo nghề đã ký trước đó.

Việc nắm vững các quy định tại Bộ luật Lao động 2012 và Luật Giáo dục nghề nghiệp 2014 sẽ giúp các bên có cái nhìn khách quan và xử lý hài hòa lợi ích khi có sự thay đổi về nhân sự sau đào tạo.