Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang phục hồi mạnh mẽ vào cuối năm 2021, việc lựa chọn một mô hình quản trị minh bạch và hiệu quả là yếu tố sống còn đối với các công ty cổ phần. Luật Doanh nghiệp 2020 đã mở ra những cơ chế linh hoạt, cho phép các cổ đông tự quyết định cấu trúc bộ máy quản lý sao cho phù hợp nhất với quy mô và chiến lược kinh doanh của mình.

1. Công ty cổ phần là gì? Những đặc điểm pháp lý cốt lõi

Trước khi đi sâu vào các mô hình hoạt động, chúng ta cần hiểu rõ bản chất của loại hình này. Theo quy định tại khoản 1 Điều 111 Luật Doanh nghiệp 2020, công ty cổ phần là một thực thể kinh tế có các đặc trưng sau:

"1. Công ty cổ phần là doanh nghiệp, trong đó: a) Vốn điều lệ được chia thành nhiều phần bằng nhau gọi là cổ phần; b) Cổ đông có thể là tổ chức, cá nhân; số lượng cổ đông tối thiểu là 03 và không hạn chế số lượng tối đa; c) Cổ đông chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác của doanh nghiệp trong phạm vi số vốn đã góp vào doanh nghiệp; d) Cổ đông có quyền tự do chuyển nhượng cổ phần của mình cho người khác, trừ trường hợp quy định tại khoản 3 Điều 119 và khoản 1 Điều 127 của Luật này."

Đặc biệt, công ty cổ phần có tư cách pháp nhân kể từ ngày được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, đáp ứng đầy đủ các điều kiện tại Điều 74 Bộ luật Dân sự 2015. Điều này giúp tách biệt tài sản của cá nhân cổ đông và tài sản của công ty, tạo sự an tâm cho các nhà đầu tư khi tham gia góp vốn.

2. Hai mô hình tổ chức quản lý công ty cổ phần hiện nay

Căn cứ vào Điều 137 Luật Doanh nghiệp 2020, trừ trường hợp pháp luật về chứng khoán có quy định khác, công ty cổ phần có quyền lựa chọn tổ chức quản lý và hoạt động theo một trong hai mô hình sau:

Mô hình 1: Cơ cấu truyền thống với Ban kiểm soát

Đây là mô hình phổ biến nhất tại Việt Nam, bao gồm:

• Đại hội đồng cổ đông (ĐHĐCĐ): Cơ quan quyết định cao nhất, bao gồm tất cả cổ đông có quyền biểu quyết.
• Hội đồng quản trị (HĐQT): Cơ quan quản lý công ty, có toàn quyền nhân danh công ty để quyết định, thực hiện quyền và nghĩa vụ của công ty không thuộc thẩm quyền của ĐHĐCĐ.
• Ban kiểm soát: Cơ quan giám sát hoạt động của HĐQT và Giám đốc/Tổng giám đốc.
• Giám đốc hoặc Tổng giám đốc: Người điều hành công việc kinh doanh hằng ngày của công ty.

Lưu ý quan trọng: Nếu công ty có dưới 11 cổ đông và các cổ đông là tổ chức sở hữu dưới 50% tổng số cổ phần thì không bắt buộc phải thành lập Ban kiểm soát. Điều này giúp các doanh nghiệp nhỏ tiết kiệm chi phí vận hành bộ máy.

Mô hình 2: Cơ cấu hiện đại với Ủy ban kiểm toán

Mô hình này lược bỏ Ban kiểm soát và thay thế bằng một cơ chế kiểm soát nội bộ trực thuộc Hội đồng quản trị, bao gồm:

• Đại hội đồng cổ đông.
• Hội đồng quản trị.
• Giám đốc hoặc Tổng giám đốc.

Để áp dụng mô hình này, doanh nghiệp phải đáp ứng điều kiện khắt khe hơn về tính minh bạch: Ít nhất 20% số thành viên HĐQT phải là thành viên độc lập và phải có Ủy ban kiểm toán trực thuộc HĐQT. Mô hình này thường được các công ty lớn hoặc công ty niêm yết lựa chọn để tiệm cận với các chuẩn mực quản trị quốc tế.

3. Chi tiết quyền hạn của các cơ quan trong bộ máy quản lý

Đại hội đồng cổ đông - Quyền lực tối cao

Theo Điều 138 Luật Doanh nghiệp 2020, ĐHĐCĐ có những quyền hạn mang tính định hướng chiến lược như: Thông qua định hướng phát triển; Quyết định loại cổ phần và tổng số cổ phần được quyền chào bán; Bầu, miễn nhiệm thành viên HĐQT và Kiểm soát viên.

Hội đồng quản trị - Bộ não điều hành chiến lược

HĐQT thực hiện các nhiệm vụ quy định tại Điều 153 Luật Doanh nghiệp 2020. Trong đó, nổi bật là việc quyết định chiến lược, kế hoạch kinh doanh hằng năm và bổ nhiệm Giám đốc/Tổng giám đốc. HĐQT đóng vai trò cầu nối giữa quyền sở hữu của cổ đông và hoạt động điều hành thực tế.

Ban kiểm soát và Ủy ban kiểm toán - Những "người gác cổng"

Nếu Ban kiểm soát hoạt động độc lập theo Điều 170 Luật Doanh nghiệp 2020 để giám sát toàn bộ hệ thống, thì Ủy ban kiểm toán theo Điều 161 Luật Doanh nghiệp 2020 lại tập trung vào việc giám sát tính trung thực của báo cáo tài chính và hệ thống kiểm soát nội bộ ngay từ bên trong HĐQT.

Lời kết

Việc lựa chọn mô hình 1 hay mô hình 2 không chỉ đơn thuần là vấn đề thủ tục pháp lý mà còn là chiến lược quản trị rủi ro của mỗi doanh nghiệp. Trong bối cảnh thị trường ngày càng yêu cầu cao về tính minh bạch, các doanh nghiệp cần cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên quy mô và khả năng kiểm soát nội bộ của mình.

Nếu quý độc giả cần tư vấn chuyên sâu về việc thiết lập điều lệ công ty hoặc thay đổi mô hình quản trị, hãy liên hệ với các chuyên gia pháp lý để đảm bảo tuân thủ đúng quy định pháp luật hiện hành.