Trong thực tế giải quyết các vụ án hôn nhân và gia đình, không hiếm trường hợp một bên vợ hoặc chồng vì nhiều lý do khác nhau mà không thể hoặc cố tình không có mặt tại Tòa án theo giấy triệu tập. Điều này gây ra không ít lo lắng cho bên còn lại về việc liệu vụ án có bị đình chỉ hay kéo dài vô thời hạn hay không. Theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành (tính đến thời điểm năm 2020), việc ly hôn vắng mặt hoàn toàn có thể thực hiện được nếu tuân thủ đúng các điều kiện và trình tự tố tụng.

1. Hiểu đúng về bản chất của ly hôn vắng mặt

Căn cứ theo khoản 14 Điều 3 Luật Hôn nhân và gia đình 2014:

"Ly hôn là việc chấm dứt quan hệ vợ chồng theo bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án."

Ly hôn vắng mặt không phải là một loại hình ly hôn riêng biệt mà là một trạng thái tố tụng khi một hoặc cả hai bên đương sự không có mặt tại phiên tòa hoặc phiên họp giải quyết việc dân sự. Tùy thuộc vào việc đó là ly hôn thuận tình hay ly hôn đơn phương mà hệ quả pháp lý của việc vắng mặt sẽ khác nhau.

2. Tại sao ly hôn không được ủy quyền cho người khác tham gia tố tụng?

Một trong những thắc mắc phổ biến nhất là tại sao không thể ủy quyền cho luật sư hoặc người thân thay mặt mình tham gia phiên tòa ly hôn. Câu trả lời nằm ở tính chất đặc biệt của quan hệ hôn nhân - một quan hệ nhân thân gắn liền với quyền lợi và nghĩa vụ của chính chủ thể.

Theo quy định tại khoản 4 Điều 85 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015:

"Đối với việc ly hôn, đương sự không được ủy quyền cho người khác thay mặt mình tham gia tố tụng. Trường hợp cha, mẹ, người thân thích khác yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn theo quy định tại khoản 2 Điều 51 của Luật hôn nhân và gia đình thì họ là người đại diện."

Như vậy, vợ chồng bắt buộc phải trực tiếp tham gia các buổi làm việc, hòa giải và phiên tòa. Tuy nhiên, các công việc mang tính chất hành chính như nộp đơn, nộp tạm ứng án phí, nhận văn bản thông báo... thì vẫn có thể thực hiện thông qua người đại diện theo ủy quyền.

3. Thuận tình ly hôn vắng mặt: Có khả thi không?

Trong trường hợp thuận tình ly hôn, Tòa án sẽ tiến hành hòa giải để vợ chồng đoàn tụ theo quy định tại Điều 397 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Do bản chất của thuận tình ly hôn là sự đồng thuận của cả hai bên về mọi vấn đề (quan hệ hôn nhân, con cái, tài sản), nên sự có mặt của cả hai là điều kiện tiên quyết để Tòa án xác nhận sự tự nguyện này.

Nếu một trong hai bên vắng mặt tại phiên họp hòa giải mà không có lý do chính đáng hoặc không có đơn xin xét xử vắng mặt, Tòa án có thể đình chỉ giải quyết yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn. Tuy nhiên, nếu một bên có đơn đề nghị Tòa án giải quyết vắng mặt và đã có đầy đủ lời khai, chữ ký xác nhận sự đồng thuận trong hồ sơ, Tòa án vẫn có thể xem xét giải quyết.

4. Ly hôn đơn phương vắng mặt: Quy định về việc xét xử vắng mặt

Đối với vụ án ly hôn đơn phương, việc vắng mặt của đương sự được điều chỉnh chặt chẽ bởi Điều 228 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Tòa án vẫn tiến hành xét xử vụ án trong các trường hợp sau:

• Nguyên đơn, bị đơn hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có đơn đề nghị Tòa án xét xử vắng mặt.
• Đương sự vắng mặt nhưng có người đại diện tham gia phiên tòa (trừ trường hợp ly hôn phải trực tiếp tham gia).
• Đương sự vắng mặt vì sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan.

Lưu ý quan trọng: Nếu nguyên đơn vắng mặt lần thứ hai mà không có lý do chính đáng hoặc không có đơn xin xét xử vắng mặt thì bị coi là từ bỏ việc khởi kiện và Tòa án ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án. Ngược lại, nếu bị đơn vắng mặt lần thứ hai dù đã được triệu tập hợp lệ, Tòa án sẽ tiến hành xét xử vắng mặt bị đơn.

5. Trình tự, thủ tục ly hôn vắng mặt chi tiết (Cập nhật 2020)

Để quá trình ly hôn vắng mặt diễn ra thuận lợi, đương sự cần thực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ pháp lý đầy đủ

Hồ sơ bao gồm:

• Đơn khởi kiện ly hôn (đối với đơn phương) hoặc Đơn yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn.
• Giấy chứng nhận đăng ký kết hôn (bản chính).
• Bản sao chứng thực CMND/CCCD và Sổ hộ khẩu của cả hai vợ chồng.
• Bản sao chứng thực Giấy khai sinh của con chung (nếu có).
• Các giấy tờ chứng minh tài sản chung, nợ chung (nếu yêu cầu chia tài sản).
• Đặc biệt: Đơn xin xét xử vắng mặt (nêu rõ lý do vắng mặt và cam kết chịu trách nhiệm về lời khai).

Bước 2: Nộp hồ sơ tại Tòa án có thẩm quyền

Theo Điều 39 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, thẩm quyền giải quyết vụ án ly hôn thường thuộc về Tòa án nơi bị đơn cư trú, làm việc. Người khởi kiện có thể nộp trực tiếp hoặc gửi qua đường bưu điện.

Bước 3: Thụ lý và giải quyết vụ án

Sau khi nộp tạm ứng án phí, Tòa án sẽ thụ lý vụ án và tiến hành các bước tố tụng như lấy lời khai, hòa giải. Nếu bị đơn cố tình vắng mặt, Tòa án sẽ thực hiện thủ tục niêm yết công khai hoặc thông báo trên các phương tiện thông tin đại chúng trước khi đưa vụ án ra xét xử.

Bước 4: Ra bản án/quyết định ly hôn

Hội đồng xét xử sẽ xem xét các chứng cứ, lời khai có trong hồ sơ để ra bản án chấm dứt quan hệ hôn nhân. Bản án vắng mặt sẽ được tống đạt cho đương sự vắng mặt để họ thực hiện quyền kháng cáo theo quy định.

Việc ly hôn vắng mặt tuy tốn nhiều thời gian hơn do phải thực hiện các thủ tục thông báo, niêm yết nhưng là giải pháp hữu hiệu để giải phóng cho những cuộc hôn nhân đã thực sự tan vỡ mà một bên không hợp tác. Để đảm bảo quyền lợi tốt nhất, đương sự nên tham khảo ý kiến của các chuyên gia pháp lý trước khi thực hiện.