Trong không khí chuẩn bị cho ngày bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân (HĐND) các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, việc đảm bảo danh sách ứng cử viên đầy đủ, đúng cơ cấu là nhiệm vụ trọng tâm. Tuy nhiên, thực tế có thể phát sinh những tình huống ngoài dự kiến khiến danh sách ứng cử viên bị khuyết. Để giải quyết vấn đề này một cách thống nhất và đúng luật, Hội đồng bầu cử Quốc gia đã ban hành Nghị quyết 115/NQ-HĐBCQG năm 2026 với những hướng dẫn chi tiết.

Thế nào là khuyết người ứng cử vì lý do bất khả kháng?

Theo quy định tại Điều 1 Nghị quyết 115/NQ-HĐBCQG năm 2026, tình huống khuyết người ứng cử vì lý do bất khả kháng được xác định dựa trên căn cứ tại khoản 3 Điều 58 Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015.

Cụ thể, đây là trường hợp sau khi Ủy ban bầu cử đã công bố danh sách chính thức những người ứng cử đại biểu HĐND theo từng đơn vị bầu cử, nhưng vì các lý do khách quan như người ứng cử qua đời, bị xóa tên khỏi danh sách do vi phạm pháp luật, kỷ luật hoặc các tình huống bất khả kháng khác mà họ không thể tiếp tục tham gia ứng cử. Việc nhận diện đúng bản chất "bất khả kháng" là tiền đề để áp dụng các bước xử lý tiếp theo một cách minh bạch.

Xử lý khuyết người ứng cử trước khi niêm yết danh sách chính thức

Giai đoạn từ sau khi công bố danh sách chính thức đến trước khi niêm yết danh sách là thời điểm "vàng" để thực hiện các điều chỉnh nhân sự. Theo Điều 2 Nghị quyết 115/NQ-HĐBCQG năm 2026, Ủy ban bầu cử sau khi thống nhất với Ban Thường trực Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng cấp có thể quyết định theo một trong ba phương án:

• Giữ nguyên danh sách: Áp dụng nếu số lượng ứng cử viên còn lại vẫn đảm bảo số dư tối thiểu theo quy định của Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân 2015 (đã được sửa đổi bởi Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân sửa đổi 2025).
• Bổ sung người thay thế: Đây là phương án ưu tiên để đảm bảo tính cạnh tranh. Người được bổ sung phải là người có số phiếu tín nhiệm cao nhất (đạt trên 50%) trong số những người còn lại từ danh sách hiệp thương lần thứ ba. Điều kiện quan trọng là thời gian bổ sung phải còn ít nhất 02 ngày trước ngày niêm yết chính thức.
• Giảm số lượng đại biểu được bầu: Trong trường hợp không thể giữ nguyên danh sách hoặc bổ sung người thay thế mà vẫn đảm bảo số dư, cơ quan bầu cử buộc phải quyết định giảm số lượng đại biểu được bầu tại đơn vị đó để duy trì tỷ lệ số dư hợp pháp.

Kịch bản giải quyết sau khi đã niêm yết danh sách

Khi danh sách đã được niêm yết công khai cho cử tri theo dõi, việc thay đổi nhân sự trở nên phức tạp hơn nhằm tránh gây xáo trộn tâm lý dư luận. Nghị quyết 115/NQ-HĐBCQG năm 2026 quy định hai hướng xử lý chính cho giai đoạn từ sau niêm yết đến ngày bầu cử:

"1. Quyết định giữ nguyên danh sách nếu số người ứng cử vẫn nhiều hơn ít nhất 01 người so với số đại biểu được bầu tại đơn vị đó. 2. Quyết định giảm số đại biểu được bầu tại đơn vị bầu cử để đảm bảo nguyên tắc số người ứng cử phải nhiều hơn số đại biểu được bầu ít nhất 01 người."

Quy định này nhằm bảo vệ quyền lợi của cử tri trong việc lựa chọn, đồng thời đảm bảo cuộc bầu cử diễn ra đúng tiến độ, không bị trì hoãn bởi các sự cố nhân sự đơn lẻ.

Trách nhiệm báo cáo và cơ chế giám sát chặt chẽ

Tính kịp thời và chính xác trong thông tin báo cáo là yêu cầu bắt buộc đối với mọi cấp bầu cử. Văn bản xử lý khuyết người ứng cử của Ủy ban bầu cử phải được gửi ngay đến các cơ quan cấp trên:

• Đối với cấp xã: Báo cáo ngay lên Ủy ban bầu cử cấp tỉnh.
• Đối với cấp tỉnh: Báo cáo trực tiếp về Hội đồng bầu cử Quốc gia.

Việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định tại Văn bản hợp nhất 85/VBHN-VPQH năm 2025 và các văn bản hướng dẫn mới nhất không chỉ giúp các tổ chức bầu cử vận hành trơn tru mà còn củng cố niềm tin của nhân dân vào tính dân chủ, công bằng và nghiêm minh của hệ thống pháp luật Việt Nam.