Luật Bảo vệ môi trường 2020, được Quốc hội thông qua ngày 17/11/2020, đã đánh dấu một bước ngoặt lớn trong quản lý chất thải tại Việt Nam. Một trong những điểm đáng chú ý nhất là quy định bắt buộc phân loại rác thải sinh hoạt tại nguồn đối với mọi cá nhân và hộ gia đình. Quy định này không chỉ nhằm giảm thiểu áp lực lên các bãi chôn lấp mà còn thúc đẩy nền kinh tế tuần hoàn.

Hộ gia đình Việt Nam thực hiện phân loại rác thải sinh hoạt tại nguồn (ảnh minh họa)

Quy định bắt buộc về phân loại rác thải sinh hoạt

Theo quy định tại Điều 75 Luật Bảo vệ môi trường 2020, chất thải rắn sinh hoạt phát sinh từ hộ gia đình, cá nhân phải được phân loại thành 03 nhóm chủ đạo:

• Chất thải rắn có khả năng tái sử dụng, tái chế: Bao gồm giấy, nhựa, kim loại... được chuyển giao cho các tổ chức, cá nhân tái chế hoặc cơ sở thu gom chuyên trách.
• Chất thải thực phẩm: Các loại thức ăn thừa, rau củ quả hỏng... có thể tận dụng làm phân bón hữu cơ hoặc thức ăn chăn nuôi.
• Chất thải rắn sinh hoạt khác: Các loại rác không thuộc hai nhóm trên.

Việc phân loại này không còn là khuyến khích mà đã trở thành nghĩa vụ pháp lý. Đối với cư dân tại các đô thị, rác sau khi phân loại phải được chứa trong bao bì đúng quy định trước khi chuyển giao cho đơn vị thu gom.

Quyền từ chối thu gom của đơn vị vận chuyển

Điểm mới mang tính "cưỡng chế" cao nằm tại khoản 2 Điều 77 Luật Bảo vệ môi trường 2020. Cụ thể:

"Cơ sở thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt có quyền từ chối thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt của hộ gia đình, cá nhân không phân loại, không sử dụng bao bì đúng quy định và thông báo cho cơ quan có thẩm quyền để kiểm tra, xử lý theo quy định của pháp luật..."

Điều này đồng nghĩa với việc nếu người dân không thực hiện phân loại rác đúng cách, rác thải của họ có thể bị để lại tại điểm tập kết, gây mất vệ sinh và ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt hàng ngày. Đây là biện pháp mạnh tay nhằm thay đổi thói quen xả rác bừa bãi đã tồn tại lâu nay.

Nhân viên thu gom hướng dẫn người dân về quy định phân loại rác mới (ảnh minh họa)

Cách tính phí rác thải theo khối lượng: Công bằng và minh bạch

Bên cạnh việc phân loại, Luật Bảo vệ môi trường 2020 còn thay đổi căn bản cách tính phí vệ sinh môi trường. Thay vì cào bằng mức phí hàng tháng như trước đây, giá dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt sẽ được tính toán dựa trên khối lượng hoặc thể tích chất thải đã được phân loại.

Người dân xả càng nhiều rác (đặc biệt là rác không tái chế) sẽ phải trả nhiều tiền hơn. Ngược lại, nếu thực hiện tốt việc phân loại và tái chế, lượng rác thải ra ít đi, chi phí phải nộp cũng sẽ giảm xuống. Đây là nguyên tắc "người gây ô nhiễm phải trả tiền", tạo động lực kinh tế để người dân tự giác bảo vệ môi trường.

Trách nhiệm của chính quyền địa phương

Để quy định này đi vào cuộc sống, khoản 7 Điều 77 Luật Bảo vệ môi trường 2020 giao trách nhiệm cho Ủy ban nhân dân cấp xã trong việc kiểm tra, giám sát và xử lý các hành vi vi phạm. Cộng đồng dân cư và các tổ chức chính trị - xã hội tại cơ sở cũng đóng vai trò quan trọng trong việc vận động và giám sát lẫn nhau, đảm bảo việc phân loại rác trở thành nếp sống văn minh tại mỗi khu dân cư.

Như vậy, mốc thời gian 01/01/2022 không chỉ là thời điểm áp dụng luật mà còn là lời nhắc nhở mỗi cá nhân, hộ gia đình cần chủ động trang bị kiến thức và thay đổi hành vi ngay từ hôm nay để tránh những rắc rối pháp lý và góp phần xây dựng môi trường sống xanh - sạch - đẹp.