Trong bối cảnh hệ thống an sinh xã hội ngày càng được siết chặt, đặc biệt là sau khi Luật Bảo hiểm xã hội 2024 chính thức đi vào cuộc sống, các hành vi gian lận nhằm trục lợi quỹ bảo hiểm đã trở thành tiêu điểm chú ý của các cơ quan thực thi pháp luật. Tính đến tháng 04/2026, các chế tài xử phạt đối với hành vi này không chỉ dừng lại ở xử phạt hành chính mà còn có thể dẫn đến những bản án hình sự nghiêm khắc.

1. Gian lận bảo hiểm xã hội là gì theo quy định hiện hành?

Theo quy định tại Điều 214 Bộ luật Hình sự 2015 (được sửa đổi, bổ sung) và hướng dẫn tại Nghị quyết 05/2019/NQ-HĐTP, gian lận bảo hiểm xã hội (BHXH) được hiểu là các hành vi cố ý làm sai lệch thông tin nhằm chiếm đoạt tiền từ quỹ bảo hiểm hoặc gây thiệt hại cho cơ quan bảo hiểm.

Cụ thể, các hành vi phổ biến bao gồm:

• Lập hồ sơ giả: Sử dụng các giấy tờ, chứng từ không có thật để thanh toán các chế độ như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp.
• Làm sai lệch nội dung hồ sơ: Tự ý chỉnh sửa thời gian đóng, mức đóng hoặc các điều kiện hưởng chế độ trong hồ sơ BHXH, bảo hiểm thất nghiệp (BHTN).
• Sử dụng hồ sơ giả/sai lệch: Dùng các bộ hồ sơ đã bị biến đổi nội dung để lừa dối cơ quan BHXH nhằm hưởng các quyền lợi không chính đáng.

"Điều 214. Tội gian lận bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp
1. Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây nhằm chiếm đoạt tiền bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp từ 10.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng hoặc gây thiệt hại từ 20.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng mà không thuộc trường hợp quy định tại Điều 174 của Bộ luật này, thì bị phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm..."

2. Mức xử phạt tội gian lận bảo hiểm xã hội năm 2026

Tùy vào tính chất, mức độ và số tiền chiếm đoạt, người vi phạm có thể đối mặt với các khung hình phạt khác nhau. Dưới đây là bảng tổng hợp mức phạt mới nhất:

Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm, kèm theo hình phạt bổ sung là phạt tiền lên đến 100 triệu đồng.

3. Những trường hợp không bị coi là trốn đóng BHXH theo Nghị định 274/2025/NĐ-CP

Một điểm mới quan trọng cần lưu ý trong năm 2026 là các quy định tại Nghị định 274/2025/NĐ-CP. Theo Điều 4 Nghị định 274/2025/NĐ-CP, không phải mọi trường hợp chậm nộp tiền bảo hiểm đều bị coi là hành vi trốn đóng hay gian lận.

Cụ thể, các đơn vị sử dụng lao động sẽ không bị coi là vi phạm nếu có lý do bất khả kháng được cơ quan có thẩm quyền xác nhận, bao gồm:

• Thiên tai nghiêm trọng: Bão, lũ, động đất, hỏa hoạn lớn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tài chính và vận hành của doanh nghiệp.
• Dịch bệnh nguy hiểm: Các đợt dịch bệnh được công bố chính thức gây đình trệ sản xuất kinh doanh.
• Tình trạng khẩn cấp: Các sự kiện chính trị, xã hội hoặc an ninh quốc phòng theo quy định của pháp luật gây ảnh hưởng đột xuất.
• Sự kiện bất khả kháng khác: Theo quy định của pháp luật dân sự mà doanh nghiệp không thể lường trước hoặc khắc phục được dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết.

Việc nắm rõ các quy định này giúp người lao động và người sử dụng lao động tự bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình, đồng thời tránh được những rủi ro pháp lý đáng tiếc trong quá trình tham gia bảo hiểm xã hội.