Trong hoạt động đấu thầu, chỉ định thầu là một hình thức lựa chọn nhà thầu, nhà đầu tư mang tính đặc thù, giúp rút ngắn thời gian và thủ tục trong những trường hợp cấp bách hoặc có tính chất đặc biệt. Tuy nhiên, do tính chất ít cạnh tranh hơn so với đấu thầu rộng rãi, pháp luật quy định rất chặt chẽ về đối tượng và điều kiện áp dụng để tránh tình trạng trục lợi, gây thất thoát ngân sách Nhà nước.

1. Các trường hợp được áp dụng chỉ định thầu đối với nhà thầu

Căn cứ theo quy định tại khoản 1 Điều 22 Luật Đấu thầu 2013, hình thức chỉ định thầu đối với nhà thầu được áp dụng trong 06 nhóm trường hợp cụ thể sau:

• Trường hợp cấp bách và bất khả kháng: Gói thầu cần thực hiện để khắc phục ngay hoặc xử lý kịp thời hậu quả do sự cố bất khả kháng; gói thầu bảo đảm bí mật nhà nước; gói thầu cần triển khai ngay để tránh gây nguy hại trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe và tài sản của cộng đồng hoặc không ảnh hưởng nghiêm trọng đến công trình liền kề; gói thầu mua thuốc, hóa chất, vật tư y tế để phòng, chống dịch bệnh trong trường hợp cấp bách.
• Bảo vệ chủ quyền quốc gia: Gói thầu cấp bách cần triển khai nhằm mục tiêu bảo vệ chủ quyền quốc gia, biên giới quốc gia, hải đảo.
• Tính tương thích và bản quyền: Gói thầu cung cấp dịch vụ tư vấn, phi tư vấn, mua sắm hàng hóa phải mua từ nhà thầu đã thực hiện trước đó để bảo đảm tính tương thích về công nghệ, bản quyền; gói thầu nghiên cứu, thử nghiệm; mua bản quyền sở hữu trí tuệ.
• Tác giả thiết kế kiến trúc: Gói thầu tư vấn lập báo cáo nghiên cứu khả thi, thiết kế xây dựng chỉ định cho tác giả thiết kế kiến trúc công trình trúng tuyển; gói thầu thi công tượng đài, phù điêu, tác phẩm nghệ thuật gắn với quyền tác giả.
• Giải phóng mặt bằng: Gói thầu di dời công trình hạ tầng kỹ thuật do đơn vị chuyên ngành quản lý để phục vụ giải phóng mặt bằng; rà phá bom, mìn, vật nổ.
• Gói thầu trong hạn mức: Gói thầu cung cấp sản phẩm, dịch vụ công hoặc gói thầu có giá trị trong hạn mức quy định.

2. Hạn mức chỉ định thầu theo quy định hiện hành

Tại thời điểm năm 2018, hạn mức để áp dụng chỉ định thầu được thực hiện theo Điều 54 Nghị định 63/2014/NĐ-CP như sau:

"1. Gói thầu có giá trị trong hạn mức được áp dụng chỉ định thầu theo quy định tại Điểm e Khoản 1 Điều 22 của Luật Đấu thầu bao gồm:
a) Không quá 500 triệu đồng đối với gói thầu cung cấp dịch vụ tư vấn, dịch vụ phi tư vấn, dịch vụ công; không quá 01 tỷ đồng đối với gói thầu mua sắm hàng hóa, xây lắp, hỗn hợp, mua thuốc, vật tư y tế, sản phẩm công;
b) Không quá 100 triệu đồng đối với gói thầu thuộc dự toán mua sắm thường xuyên."

3. Điều kiện để thực hiện chỉ định thầu

Việc áp dụng chỉ định thầu không được thực hiện tùy tiện mà phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện quy định tại khoản 2 Điều 22 Luật Đấu thầu 2013 (trừ trường hợp cấp bách tại điểm a khoản 1):

1. Có quyết định đầu tư được phê duyệt (trừ gói thầu tư vấn chuẩn bị dự án).
2. Có kế hoạch lựa chọn nhà thầu được phê duyệt.
3. Đã được bố trí vốn theo yêu cầu tiến độ thực hiện gói thầu.
4. Có dự toán được phê duyệt theo quy định.
5. Thời gian thực hiện chỉ định thầu không quá 45 ngày (gói thầu lớn, phức tạp không quá 90 ngày).
6. Nhà thầu phải có tên trong cơ sở dữ liệu về nhà thầu của cơ quan quản lý nhà nước.

4. Chỉ định thầu đối với nhà đầu tư

Đối với nhà đầu tư, hình thức chỉ định thầu được áp dụng khi thuộc một trong các trường hợp quy định tại khoản 4 Điều 22 Luật Đấu thầu 2013:

• Chỉ có một nhà đầu tư đăng ký thực hiện.
• Chỉ có một nhà đầu tư có khả năng thực hiện do liên quan đến sở hữu trí tuệ, bí mật thương mại, công nghệ hoặc thu xếp vốn.
• Nhà đầu tư đề xuất dự án đáp ứng yêu cầu thực hiện dự án khả thi và hiệu quả cao nhất.

5. Rủi ro pháp lý và trách nhiệm hình sự khi chỉ định thầu trái phép

Hành vi vi phạm quy định về đấu thầu, đặc biệt là việc tự ý chia nhỏ gói thầu để chỉ định thầu trái phép hoặc thông đồng trong chỉ định thầu, sẽ bị xử lý nghiêm minh. Theo quy định tại Điều 222 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), tội vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng có khung hình phạt rất nặng:

"Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây, gây thiệt hại từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng hoặc dưới 100.000.000 đồng nhưng đã bị xử lý kỷ luật hoặc xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm: [...] d) Vi phạm quy định của pháp luật về bảo đảm công bằng, minh bạch trong hoạt động đấu thầu..."

Đặc biệt, nếu gây thiệt hại từ 1.000.000.000 đồng trở lên, người phạm tội có thể đối mặt với mức án phạt tù từ 10 năm đến 20 năm. Ngoài ra, người vi phạm còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm hoặc tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.

Lời khuyên pháp lý: Các đơn vị chủ đầu tư và bên mời thầu cần tuân thủ tuyệt đối trình tự, thủ tục và đối tượng áp dụng chỉ định thầu. Trong mọi trường hợp, nếu có thể áp dụng các hình thức đấu thầu cạnh tranh (đấu thầu rộng rãi, chào hàng cạnh tranh), pháp luật luôn khuyến khích ưu tiên các hình thức này để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả kinh tế cao nhất.