Quan hệ nhân thân không chỉ là sợi dây liên kết tình cảm giữa các thành viên trong gia đình mà còn là căn cứ pháp lý quan trọng để xác lập các quyền và nghĩa vụ dân sự. Trong bối cảnh các quy định về cư trú và hộ tịch có nhiều thay đổi vào năm 2021, việc hiểu rõ quan hệ nhân thân là gì và nắm vững danh mục các giấy tờ chứng minh là điều vô cùng cần thiết đối với mỗi công dân.

1. Quan hệ nhân thân là gì? Góc nhìn từ các quy định pháp luật hiện hành

Mặc dù là một thuật ngữ xuất hiện dày đặc trong các văn bản luật như Bộ luật Dân sự 2015, Luật Hôn nhân và gia đình 2014 hay Luật Hộ tịch, nhưng hiện nay chưa có một định nghĩa duy nhất, bao quát về "quan hệ nhân thân". Tuy nhiên, chúng ta có thể hiểu khái niệm này thông qua các quy định về quyền nhân thân.

Tại khoản 1 Điều 25 Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ về bản chất của quyền nhân thân như sau:

"1. Quyền nhân thân được quy định trong Bộ luật này là quyền dân sự gắn liền với mỗi cá nhân, không thể chuyển giao cho người khác, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác."

Như vậy, nhân thân là những yếu tố đặc định gắn liền với một con người cụ thể, không thể tách rời hay mua bán, chuyển nhượng. Quan hệ nhân thân chính là các mối liên hệ giữa cá nhân này với cá nhân khác dựa trên các yếu tố nhân thân đó, phổ biến nhất là quan hệ huyết thống (cha mẹ, con cái, anh chị em) hoặc quan hệ nuôi dưỡng, hôn nhân.

Trong lĩnh vực gia đình, khoản 4 Điều 68 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cũng nhấn mạnh việc bảo vệ quyền lợi trong quan hệ nhân thân:

"4. Mọi thỏa thuận của cha mẹ, con liên quan đến quan hệ nhân thân, tài sản không được làm ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình."

Tóm lại, quan hệ nhân thân là tổng thể các mối quan hệ pháp lý giữa các cá nhân với nhau, được hình thành dựa trên sự kiện sinh đẻ, hôn nhân hoặc nuôi dưỡng, mang tính chất phi tài sản và gắn liền với giá trị nhân thân của mỗi người.

2. Các loại giấy tờ, tài liệu chứng minh quan hệ nhân thân theo quy định mới nhất 2021

Việc chứng minh quan hệ nhân thân là thủ tục bắt buộc trong nhiều giao dịch như khai nhận di sản thừa kế, đăng ký thường trú, tạm trú, hoặc thực hiện các chế độ bảo hiểm. Theo quy định tại khoản 1 Điều 6 Nghị định 62/2021/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 01/07/2021), các loại giấy tờ có giá trị chứng minh quan hệ nhân thân bao gồm:

• Quan hệ vợ, chồng: Giấy chứng nhận kết hôn; Giấy xác nhận tình trạng hôn nhân; Xác nhận của Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc cấp huyện nơi cư trú.
• Quan hệ cha, mẹ, con: Giấy khai sinh; Quyết định công nhận việc nhận cha, mẹ, con; Quyết định nuôi con nuôi; Sổ hộ khẩu (đối với các trường hợp đã được cập nhật thông tin trước khi sổ hộ khẩu giấy hết giá trị).
• Quan hệ anh, chị, em ruột, cháu ruột: Giấy khai sinh; Xác nhận của Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú dựa trên cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.
• Quan hệ với người giám hộ: Quyết định cử người giám hộ của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
• Trường hợp không còn cha, mẹ: Giấy chứng tử của cha, mẹ hoặc Quyết định của Tòa án tuyên bố cha, mẹ mất tích hoặc đã chết.

Cần lưu ý rằng, từ tháng 7/2021, khi Luật Cư trú 2020 chính thức có hiệu lực, việc quản lý dân cư chuyển dần sang phương thức điện tử. Do đó, các thông tin về quan hệ nhân thân trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư sẽ dần thay thế cho việc xuất trình các loại giấy tờ giấy trong một số thủ tục hành chính nhất định.

3. Quan hệ nhân thân của người bị Tòa án tuyên bố là đã chết

Đây là một tình huống pháp lý đặc biệt. Khi một cá nhân bị Tòa án tuyên bố là đã chết, các quan hệ nhân thân của họ sẽ được giải quyết như đối với người đã chết thực sự theo quy định tại Điều 72 Bộ luật Dân sự 2015.

Tuy nhiên, trong trường hợp người đó trở về và Tòa án ra quyết định hủy bỏ tuyên bố đã chết, các quan hệ nhân thân sẽ được khôi phục, nhưng có những ngoại lệ quan trọng để đảm bảo tính ổn định của xã hội:

• Về quan hệ hôn nhân: Nếu vợ hoặc chồng của người bị tuyên bố chết đã kết hôn với người khác thì quan hệ hôn nhân mới đó vẫn có hiệu lực pháp luật. Quan hệ hôn nhân cũ không tự động khôi phục.
• Về quyết định ly hôn: Nếu trước khi bị tuyên bố chết, hai vợ chồng đã có quyết định hoặc bản án ly hôn có hiệu lực thì quyết định/bản án đó vẫn giữ nguyên giá trị.
• Trường hợp khôi phục: Nếu vợ/chồng của người bị tuyên bố chết chưa kết hôn với ai khác thì quan hệ hôn nhân được khôi phục kể từ thời điểm quyết định hủy bỏ tuyên bố chết của Tòa án có hiệu lực.

4. Lời khuyên pháp lý khi thực hiện các thủ tục chứng minh nhân thân

Để đảm bảo quyền lợi hợp pháp của mình, công dân cần lưu ý một số điểm sau khi thực hiện các thủ tục liên quan đến quan hệ nhân thân trong giai đoạn chuyển đổi số năm 2021:

1. Kiểm tra tính chính xác của thông tin: Luôn đối chiếu thông tin trên Giấy khai sinh, Căn cước công dân và các giấy tờ hộ tịch khác để đảm bảo sự thống nhất.
2. Cập nhật dữ liệu dân cư: Chủ động liên hệ với cơ quan Công an nơi cư trú để cập nhật chính xác các mối quan hệ nhân thân vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.
3. Lưu trữ bản sao chứng thực: Mặc dù hướng tới số hóa, nhưng việc lưu giữ các bản sao chứng thực từ bản chính của các giấy tờ quan trọng vẫn rất cần thiết cho các giao dịch dân sự phức tạp.

Việc nắm vững các quy định về quan hệ nhân thân không chỉ giúp bạn tự tin hơn khi thực hiện các thủ tục hành chính mà còn là cách để bảo vệ những giá trị thiêng liêng nhất của gia đình dưới góc độ pháp lý.

Trên đây là những thông tin chi tiết giải đáp cho câu hỏi quan hệ nhân thân là gì và các quy định liên quan. Nếu quý độc giả cần tư vấn chuyên sâu hơn về các trường hợp cụ thể, vui lòng liên hệ với các chuyên gia pháp lý để được hỗ trợ kịp thời.