Cán bộ Công an thực hiện nhiệm vụ kiểm tra cư trú tại địa bàn quản lý (ảnh minh họa)

Trong đời sống sinh hoạt hàng ngày, không ít trường hợp người dân bất ngờ bị lực lượng chức năng gõ cửa kiểm tra cư trú vào lúc nửa đêm hoặc rạng sáng. Điều này thường gây ra tâm lý hoang mang, lo ngại về quyền riêng tư cũng như sự an toàn. Vậy theo quy định pháp luật hiện hành (tính đến tháng 11/2020), Công an có được phép kiểm tra cư trú vào ban đêm hay không? Và quan trọng hơn, người dân có quyền từ chối mở cửa trong tình huống này?

Thẩm quyền kiểm tra cư trú của lực lượng Công an

Theo quy định tại Điều 26 Thông tư 35/2014/TT-BCA, thẩm quyền và trách nhiệm kiểm tra cư trú được quy định rất rõ ràng. Cụ thể, cán bộ, chiến sĩ Công an nhân dân, Công an xã được giao quản lý cư trú tại địa bàn có quyền kiểm tra trực tiếp hoặc phối hợp kiểm tra việc chấp hành pháp luật về cư trú đối với công dân, hộ gia đình, cơ quan, tổ chức thuộc địa bàn quản lý.

Nội dung kiểm tra bao gồm việc triển khai và tổ chức thực hiện các nội dung đăng ký, quản lý cư trú; quyền và trách nhiệm của công dân, hộ gia đình; và các nội dung khác theo pháp luật cư trú. Khi thực hiện nhiệm vụ, lực lượng Công an có quyền huy động lực lượng quần chúng làm công tác bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở cùng tham gia.

Công an có được phép kiểm tra cư trú vào ban đêm?

Một trong những thắc mắc phổ biến nhất là về thời gian kiểm tra. Pháp luật không quy định cứng nhắc về khung giờ hành chính cho việc kiểm tra cư trú. Tại khoản 1 Điều 26 Thông tư 35/2014/TT-BCA nêu rõ:

"1. Hình thức kiểm tra cư trú được tiến hành định kỳ, đột xuất, hoặc do yêu cầu phòng, chống tội phạm, giữ gìn an ninh, trật tự."

Như vậy, việc kiểm tra "đột xuất" có thể diễn ra vào bất kỳ thời điểm nào, kể cả giữa đêm, nếu có căn cứ cho thấy có dấu hiệu vi phạm pháp luật hoặc để phục vụ công tác đấu tranh phòng chống tội phạm, đảm bảo an ninh trật tự tại địa phương. Điều này có nghĩa là việc Công an gõ cửa kiểm tra lúc 12 giờ đêm hay 2 giờ sáng là hoàn toàn đúng quy định nếu họ đang thực hiện nhiệm vụ theo kế hoạch hoặc có tin báo tố giác tội phạm.

Người dân có trách nhiệm xuất trình giấy tờ cư trú khi có yêu cầu của người có thẩm quyền (ảnh minh họa)

Người dân có quyền từ chối mở cửa khi bị kiểm tra giữa đêm?

Đây là vấn đề mấu chốt mà nhiều người quan tâm. Theo quy định tại Điều 11 Luật Cư trú 2006, công dân có trách nhiệm:

"1. Chấp hành các quy định của pháp luật về cư trú.
2. Cung cấp đầy đủ, chính xác thông tin, tài liệu về cư trú của mình cho cơ quan, người có thẩm quyền và chịu trách nhiệm về thông tin, tài liệu đã cung cấp.
...
4. Xuất trình sổ hộ khẩu, sổ tạm trú, giấy tờ khác liên quan đến cư trú khi cơ quan, người có thẩm quyền yêu cầu."

Do đó, khi lực lượng Công an thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ và trình tự thủ tục kiểm tra, người dân không có quyền từ chối mở cửa hoặc từ chối việc kiểm tra. Việc cố tình không chấp hành, cản trở người thi hành công vụ có thể dẫn đến những hậu quả pháp lý bất lợi.

Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn và tránh trường hợp kẻ xấu giả danh Công an, người dân có quyền yêu cầu cán bộ kiểm tra xuất trình thẻ ngành, bảng tên hoặc đi cùng với đại diện tổ dân phố, dân phòng địa phương. Nếu việc kiểm tra do Công an cấp trên thực hiện thì bắt buộc phải có sự chứng kiến của Công an xã hoặc cán bộ quản lý cư trú tại địa bàn đó.

Mức xử phạt khi không chấp hành kiểm tra cư trú

Hành vi không chấp hành việc kiểm tra cư trú sẽ bị xử lý vi phạm hành chính theo quy định tại Điều 8 Nghị định 167/2013/NĐ-CP. Cụ thể:

"1. Phạt tiền từ 100.000 đồng đến 300.000 đồng đối với một trong những hành vi sau đây:
...
c) Không chấp hành việc kiểm tra hộ khẩu, kiểm tra tạm trú, kiểm tra lưu trú hoặc không xuất trình sổ hộ khẩu, sổ tạm trú, giấy tờ khác liên quan đến cư trú theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền."

Mặc dù mức phạt tiền không quá lớn, nhưng việc không chấp hành có thể khiến bạn rơi vào "tầm ngắm" của cơ quan chức năng trong việc quản lý an ninh trật tự, gây khó khăn cho các thủ tục hành chính về sau.

Lời khuyên pháp lý: Để tránh những rắc rối không đáng có, người dân nên chủ động thực hiện đầy đủ việc đăng ký tạm trú, thông báo lưu trú theo đúng quy định. Khi có lực lượng Công an kiểm tra vào ban đêm, hãy giữ thái độ bình tĩnh, yêu cầu xác minh danh tính người kiểm tra và phối hợp thực hiện để đảm bảo quyền lợi của chính mình cũng như góp phần giữ gìn an ninh chung cho cộng đồng.