Trong quan hệ dân sự, di chúc thường được hiểu là tâm nguyện cuối cùng của một cá nhân. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu một tổ chức, một công ty hay gọi chung là pháp nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình hay không? Đây là vấn đề pháp lý quan trọng ảnh hưởng đến việc quản trị tài sản và kế thừa trong môi trường doanh nghiệp.

Pháp nhân có quyền để lại di chúc hay không?

Căn cứ theo quy định tại Điều 609 Bộ luật Dân sự 2015 về quyền thừa kế, pháp luật Việt Nam chỉ công nhận quyền để lại di chúc cho cá nhân. Cụ thể, cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình; để lại tài sản của mình cho người thừa kế theo pháp luật; hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật.

Bên cạnh đó, Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015 định nghĩa rõ:

"Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết."

Như vậy, về mặt bản chất pháp lý, di chúc gắn liền với cái chết sinh học của con người. Pháp nhân là một thực thể pháp lý, khi không còn hoạt động sẽ thực hiện thủ tục giải thể hoặc phá sản chứ không "chết" như cá nhân. Do đó, pháp nhân không có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản.

Các đối tượng được quyền lập di chúc theo Điều 625 Bộ luật Dân sự 2015 bao gồm:

• Người thành niên có đủ điều kiện theo quy định.
• Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi (nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý).

Điều kiện để pháp nhân được hưởng di sản thừa kế

Mặc dù không có quyền để lại di chúc, nhưng pháp nhân hoàn toàn có quyền hưởng di sản thừa kế nếu được cá nhân chỉ định trong di chúc hợp pháp.

Để được hưởng di sản, pháp nhân cần đáp ứng các điều kiện khắt khe tại Điều 613 Bộ luật Dân sự 2015. Cụ thể, pháp nhân phải tồn tại vào thời điểm mở thừa kế (thời điểm người để lại di sản qua đời).

Một tổ chức được công nhận có tư cách pháp nhân khi hội đủ 04 điều kiện tại Điều 74 Bộ luật Dân sự 2015:

1. Được thành lập theo quy định của pháp luật.
2. Có cơ cấu tổ chức chặt chẽ.
3. Có tài sản độc lập với cá nhân, pháp nhân khác và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình.
4. Nhân danh chính mình tham gia quan hệ pháp luật một cách độc lập.

Cần lưu ý rằng, theo Luật Doanh nghiệp 2020, hầu hết các loại hình doanh nghiệp như Công ty TNHH, Công ty Cổ phần đều có tư cách pháp nhân. Tuy nhiên, Doanh nghiệp tư nhân theo khoản 1 Điều 188 Luật Doanh nghiệp 2020 không có tư cách pháp nhân, do chủ doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản cá nhân.

Hệ quả khi pháp nhân chấm dứt tồn tại

Nếu tại thời điểm mở thừa kế, pháp nhân đã chấm dứt tồn tại do hợp nhất, sáp nhập, chia, chuyển đổi hình thức, giải thể hoặc phá sản theo Điều 96 Bộ luật Dân sự 2015, thì pháp nhân đó sẽ không được hưởng di sản. Phần di sản này có thể được chia theo pháp luật cho các thừa kế khác của người quá cố nếu di chúc không có quy định khác.

Việc nắm rõ các quy định này giúp các cá nhân khi lập di chúc có sự chuẩn bị chu đáo, đảm bảo tài sản của mình được chuyển giao đúng đối tượng và đúng quy định pháp luật.