Trong đời sống dân sự, giám hộ là một chế định nhân văn nhằm bảo vệ quyền lợi cho những đối tượng yếu thế như trẻ em mồ côi hoặc người mất năng lực hành vi dân sự. Tuy nhiên, ranh giới giữa việc chăm sóc và việc xâm phạm tài sản của người được giám hộ đôi khi rất mong manh. Câu hỏi đặt ra là: Liệu người giám hộ có được quyền tự ý định đoạt, thậm chí là bán tài sản của người được giám hộ để phục vụ các nhu cầu cấp bách?

Người giám hộ có trách nhiệm quản lý tài sản của người được giám hộ một cách minh bạch (ảnh minh họa)

1. Quyền sử dụng tài sản của người được giám hộ trong trường hợp thiết yếu

Theo quy định tại khoản 1 Điều 58 của Bộ luật Dân sự 2015, người giám hộ có những quyền hạn cụ thể đối với tài sản của người được giám hộ như sau:

"Người giám hộ của người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự có quyền: Sử dụng tài sản của người được giám hộ để chăm sóc, chi dùng cho những nhu cầu thiết yếu của người được giám hộ; Đại diện cho người được giám hộ trong việc xác lập, thực hiện giao dịch dân sự và thực hiện các quyền khác theo quy định của pháp luật nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người được giám hộ."

Như vậy, pháp luật cho phép người giám hộ sử dụng tài sản của người được giám hộ nhưng phải gắn liền với mục đích "nhu cầu thiết yếu". Trong bối cảnh thực tế, việc chữa bệnh, cứu chữa tính mạng được xem là nhu cầu thiết yếu nhất. Do đó, nếu một đứa trẻ cần kinh phí để phẫu thuật hoặc điều trị bệnh khẩn cấp, người giám hộ hoàn toàn có quyền bán các tài sản như vàng, trang sức hoặc các vật dụng có giá trị khác của trẻ để kịp thời chi trả viện phí.

2. Ai là người có quyền giám hộ theo quy định pháp luật?

Để xác định một cá nhân có quyền định đoạt tài sản hay không, trước hết cần xác định tư cách pháp lý của người đó. Điều 47 của Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ về đối tượng được giám hộ, bao gồm người chưa thành niên không còn cha mẹ hoặc người mất năng lực hành vi dân sự.

Điều kiện để trở thành người giám hộ

Không phải ai cũng có thể trở thành người giám hộ. Theo Điều 49, cá nhân làm người giám hộ phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe:

• Có năng lực hành vi dân sự đầy đủ.
• Có tư cách đạo đức tốt và các điều kiện cần thiết (kinh tế, thời gian) để thực hiện quyền, nghĩa vụ.
• Không đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc có án tích về các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, tài sản của người khác.
• Không bị Tòa án tuyên bố hạn chế quyền đối với con chưa thành niên.

Thứ tự ưu tiên xác định người giám hộ đương nhiên

Trong trường hợp người chưa thành niên, pháp luật ưu tiên những người thân thích theo thứ tự tại Điều 52:

1. Anh ruột là anh cả hoặc chị ruột là chị cả; nếu không đủ điều kiện thì đến anh, chị ruột tiếp theo.
2. Ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại (có thể thỏa thuận cử người đại diện).
3. Bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột hoặc dì ruột.

Nếu không có những người thân thích nêu trên, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi người được giám hộ cư trú có trách nhiệm cử người giám hộ phù hợp.

3. Những lưu ý quan trọng để tránh rủi ro pháp lý

Dù có quyền sử dụng tài sản cho nhu cầu thiết yếu, người giám hộ cần đặc biệt lưu ý các vấn đề sau để tránh các tranh chấp pháp lý hoặc cáo buộc lạm dụng tài sản trong tương lai:

• Lưu trữ chứng từ: Mọi khoản chi dùng từ tài sản của người được giám hộ (hóa đơn viện phí, biên lai mua thuốc, chi phí học tập...) cần được giữ lại đầy đủ để đối chiếu khi cơ quan chức năng hoặc người thân thích khác kiểm tra.
• Sự đồng ý của người được giám hộ: Nếu người được giám hộ từ đủ 06 tuổi trở lên, việc sử dụng tài sản có giá trị lớn nên được trao đổi hoặc xem xét nguyện vọng của họ (nếu họ có khả năng nhận thức). Đặc biệt, khi cử người giám hộ cho người từ đủ 16 tuổi trở lên, bắt buộc phải có sự đồng ý của họ.
• Giới hạn quyền định đoạt: Đối với các giao dịch bán, trao đổi, cho thuê, mượn, cho mượn, cầm cố, thế chấp, đặt cọc và các giao dịch dân sự khác có giá trị lớn của người được giám hộ, người giám hộ phải có sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ.

Việc nắm vững các quy định của Bộ luật Dân sự 2015 không chỉ giúp người giám hộ thực hiện tốt trách nhiệm của mình mà còn bảo vệ chính họ trước những rủi ro pháp lý không đáng có.