Trong hoạt động tín dụng hiện nay, việc sử dụng sổ tiết kiệm làm tài sản bảo đảm để vay vốn là một giao dịch cực kỳ phổ biến nhờ tính thanh khoản cao và thủ tục nhanh gọn. Tuy nhiên, một câu hỏi pháp lý tưởng chừng đơn giản nhưng lại gây nhiều tranh cãi: Bảo đảm bằng sổ tiết kiệm là cầm cố hay thế chấp? Việc xác định sai bản chất giao dịch có thể dẫn đến những rủi ro không đáng có về quyền sở hữu và nghĩa vụ thanh toán.

Sổ tiết kiệm có được coi là tài sản để bảo đảm nghĩa vụ?

Trước hết, cần khẳng định sổ tiết kiệm hoặc tiền gửi tiết kiệm hoàn toàn đủ điều kiện để trở thành tài sản bảo đảm. Theo quy định tại Điều 8 Nghị định 21/2021/NĐ-CP, tài sản dùng để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ bao gồm:

1. Tài sản hiện có hoặc tài sản hình thành trong tương lai, trừ trường hợp Bộ luật Dân sự, luật khác liên quan cấm mua bán, cấm chuyển nhượng hoặc cấm chuyển giao khác về quyền sở hữu tại thời điểm xác lập hợp đồng bảo đảm, biện pháp bảo đảm;

2. Tài sản bán trong hợp đồng mua bán tài sản có bảo lưu quyền sở hữu;

3. Tài sản thuộc đối tượng của nghĩa vụ trong hợp đồng song vụ bị vi phạm đối với biện pháp cầm giữ;

4. Tài sản thuộc sở hữu toàn dân trong trường hợp pháp luật liên quan có quy định.

Sổ tiết kiệm bản chất là chứng chỉ xác nhận quyền sở hữu đối với một khoản tiền gửi tại tổ chức tín dụng. Do đó, nó được xếp vào nhóm tài sản hiện có và không thuộc trường hợp bị cấm giao dịch, hoàn toàn có thể dùng để cầm cố hoặc thế chấp.

Phân biệt Cầm cố và Thế chấp sổ tiết kiệm: Ranh giới mong manh

Để biết giao dịch của mình thuộc hình thức nào, chúng ta cần soi chiếu vào định nghĩa tại Bộ luật Dân sự 2015. Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở việc chuyển giao tài sản.

1. Cầm cố sổ tiết kiệm

Theo Điều 309 Bộ luật Dân sự 2015:

Cầm cố tài sản là việc một bên giao tài sản thuộc quyền sở hữu của mình cho bên kia để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ.

Trong thực tế, nếu bạn vay vốn tại chính ngân hàng nơi bạn gửi tiền, ngân hàng sẽ giữ sổ tiết kiệm vật lý và thực hiện phong tỏa tài khoản tiền gửi trên hệ thống. Lúc này, ngân hàng vừa là bên giữ tài sản, vừa là bên nhận bảo đảm. Đây được coi là một giao dịch cầm cố điển hình vì có sự chuyển giao quyền kiểm soát tài sản thực tế.

2. Thế chấp sổ tiết kiệm

Ngược lại, Điều 317 Bộ luật Dân sự 2015 quy định:

Thế chấp tài sản là việc một bên dùng tài sản thuộc sở hữu của mình để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ và không giao tài sản cho bên kia.

Trường hợp bạn dùng sổ tiết kiệm tại Ngân hàng A để bảo đảm cho khoản vay tại Ngân hàng B (hoặc một cá nhân khác), và bạn vẫn là người đứng tên, quản lý tài khoản đó (dù có thể có thỏa thuận phong tỏa), thì giao dịch này có xu hướng nghiêng về thế chấp. Tuy nhiên, nếu bạn giao phôi sổ tiết kiệm vật lý cho bên cho vay giữ, ranh giới giữa thế chấp và cầm cố lại trở nên mờ nhạt.

Lời khuyên từ chuyên gia pháp lý

Dù là cầm cố hay thế chấp, điều quan trọng nhất là các bên phải lập hợp đồng bảo đảm bằng văn bản và thực hiện đăng ký biện pháp bảo đảm nếu cần thiết để xác lập thứ tự ưu tiên thanh toán. Người dân cần lưu ý:

• Kiểm tra kỹ điều khoản hợp đồng: Xem rõ ngân hàng ghi nhận hình thức bảo đảm là gì để xác định quyền truy đòi tài sản.
• Thủ tục phong tỏa: Đảm bảo việc phong tỏa tiền gửi được thực hiện đúng quy định để tránh việc tài sản bị tẩu tán.
• Sổ tiết kiệm online: Với các loại sổ tiết kiệm điện tử, việc "giao tài sản" vật lý là không thể, do đó các biện pháp kỹ thuật về kiểm soát tài khoản sẽ quyết định bản chất giao dịch.

Việc hiểu đúng bản chất pháp lý của việc dùng sổ tiết kiệm vay vốn sẽ giúp bạn chủ động hơn trong các giao dịch tài chính và tránh được những tranh chấp pháp lý phức tạp về sau.