Trong quá trình thực hiện các dự án phát triển kinh tế - xã hội hoặc quốc phòng, an ninh, việc Nhà nước thu hồi đất là điều khó tránh khỏi. Một trong những vấn đề khiến người dân lo lắng nhất chính là: Liệu họ có quyền lựa chọn hình thức bồi thường bằng đất ở hay bằng tiền mặt hay không? Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết dựa trên các quy định pháp luật hiện hành tính đến thời điểm tháng 04/2023.

Điều kiện tiên quyết để được bồi thường về đất

Không phải mọi trường hợp bị thu hồi đất đều mặc nhiên được bồi thường về đất. Theo quy định tại Điều 75 Luật Đất đai 2013, hộ gia đình và cá nhân cần đáp ứng các điều kiện khắt khe sau:

• Đất đang sử dụng không phải là đất thuê trả tiền thuê đất hàng năm.
• Người sử dụng đất phải có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (Sổ đỏ/Sổ hồng) hoặc có đủ điều kiện để được cấp Giấy chứng nhận theo quy định nhưng chưa được cấp.

Trường hợp người sử dụng đất không đủ điều kiện bồi thường về đất theo quy định trên thì chỉ được xem xét hỗ trợ theo các chính sách riêng biệt của địa phương.

Trích dẫn khoản 1 Điều 75 Luật Đất đai 2013: "Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất không phải là đất thuê trả tiền thuê đất hàng năm, có Giấy chứng nhận... hoặc có đủ điều kiện để được cấp Giấy chứng nhận... mà chưa được cấp..."

Hình thức bồi thường: Đất đổi đất hay nhận tiền mặt?

Nguyên tắc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở được quy định rất rõ tại Điều 79 Luật Đất đai 2013 và được hướng dẫn chi tiết tại Điều 6 Nghị định 47/2014/NĐ-CP. Cụ thể, việc bồi thường được thực hiện theo các kịch bản sau:

Trường hợp 1: Người dân không còn đất ở, nhà ở nào khác trong địa bàn

Nếu sau khi bị thu hồi, hộ gia đình, cá nhân không còn đất ở hay nhà ở nào khác trong cùng địa bàn xã, phường, thị trấn nơi có đất thu hồi, Nhà nước sẽ ưu tiên bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tái định cư. Đây là chính sách nhân văn nhằm đảm bảo an sinh xã hội, giúp người dân sớm ổn định cuộc sống tại nơi ở mới.

Tuy nhiên, nếu người dân không có nhu cầu nhận đất ở hoặc nhà ở tái định cư, họ hoàn toàn có thể đề đạt nguyện vọng được bồi thường bằng tiền mặt. Như vậy, trong trường hợp này, quyền lựa chọn thuộc về người dân nếu họ muốn nhận tiền thay vì đất.

Trường hợp 2: Người dân vẫn còn đất ở, nhà ở khác trong địa bàn

Ngược lại, nếu người dân vẫn còn diện tích đất ở hoặc nhà ở khác tại địa phương đó, hình thức bồi thường mặc định sẽ là bằng tiền. Việc bồi thường bằng đất ở chỉ được xem xét nếu địa phương đó có quỹ đất dồi dào và được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.

Người dân có thực sự được chủ động lựa chọn?

Dựa trên phân tích pháp lý, có thể thấy quyền "lựa chọn" của người dân bị giới hạn bởi các điều kiện thực tế và quy định của pháp luật. Người dân chỉ thực sự có quyền chọn nhận tiền thay vì đất khi họ thuộc diện được bồi thường bằng đất ở (không còn chỗ ở nào khác). Trong các trường hợp còn lại, việc bồi thường bằng hình thức nào phụ thuộc vào quỹ đất của địa phương và quyết định của UBND cấp tỉnh.

Để bảo vệ quyền lợi tối ưu, người dân cần chủ động theo dõi các phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được niêm yết công khai tại trụ sở UBND cấp xã và các điểm sinh hoạt khu dân cư. Nếu nhận thấy phương án bồi thường không thỏa đáng hoặc không đúng quy định, người dân có quyền khiếu nại hoặc khởi kiện hành chính theo quy định của pháp luật.

Lời khuyên pháp lý: Khi nhận được thông báo thu hồi đất, hãy kiểm tra kỹ tình trạng pháp lý của thửa đất và đối chiếu với các tiêu chuẩn tái định cư tại địa phương để có phương án ứng xử phù hợp nhất.