Cuộc khủng hoảng do đại dịch COVID-19 trong năm học 2019-2020 đã tạo ra những tiền lệ chưa từng có trong ngành giáo dục Việt Nam. Khi học sinh phải chuyển sang hình thức học trực tuyến (online), những tranh cãi về mức học phí giữa nhà trường và phụ huynh bắt đầu bùng nổ. Câu hỏi pháp lý đặt ra là: Nhà trường có quyền đơn phương chấm dứt dịch vụ giáo dục hoặc cho học sinh nghỉ học chỉ vì phụ huynh phản đối chính sách thu phí hay không?

Thu học phí học online: Thu thế nào cho đúng luật?

Tại thời điểm tháng 07/2020, việc thu học phí đối với các cơ sở giáo dục ngoài công lập được điều chỉnh bởi các văn bản hướng dẫn khẩn cấp từ Bộ Giáo dục và Đào tạo. Cụ thể, theo quy định tại Công văn 1620/BGDĐT-KHTC về thực hiện các khoản thu trong lĩnh vực giáo dục đào tạo năm học 2019-2020; 2020-2021:

"...Nếu tổ chức học trực tuyến thì các cơ sở căn cứ vào tình hình thực tế triển khai, các khoản chi phí phát sinh cần thiết để triển khai các hoạt động tổ chức dạy, thời gian thực tế học trực tuyến, các nội dung truyền tải qua dạy học trực tuyến, tỷ lệ hoàn thành chương trình học... để xác định mức thu hợp lý trên nguyên tắc chia sẻ khó khăn chung giữa cơ sở giáo dục và phụ huynh học sinh nhưng không được vượt quá mức thu, tổng thu cả năm học đã được cam kết, công khai từ đầu năm học; đồng thời có chính sách giảm mức thu phù hợp với điều kiện của học sinh, sinh viên"

Như vậy, pháp luật cho phép các trường tư thục thu học phí khi tổ chức dạy học online, nhưng không được thu tùy tiện. Mức thu phải dựa trên chi phí thực tế và quan trọng nhất là phải có sự chia sẻ khó khăn. Việc nhà trường áp đặt mức thu mà không có sự đối thoại hoặc giảm trừ phù hợp với điều kiện thực tế (không sử dụng cơ sở vật chất, điện nước tại trường...) là chưa đúng tinh thần chỉ đạo của cơ quan quản lý.

Nhà trường đơn phương chấm dứt hợp đồng giáo dục: Khi nào là hợp pháp?

Mối quan hệ giữa phụ huynh và các trường ngoài công lập về bản chất là một giao dịch dân sự thông qua hợp đồng cung ứng dịch vụ giáo dục. Do đó, mọi hành vi chấm dứt hợp đồng phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của Bộ luật Dân sự 2015.

Theo quy định tại Điều 520 Bộ luật Dân sự 2015 về đơn phương chấm dứt thực hiện hợp đồng dịch vụ:

"2. Trường hợp bên sử dụng dịch vụ vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ thì bên cung ứng dịch vụ có quyền đơn phương chấm dứt thực hiện hợp đồng và yêu cầu bồi thường thiệt hại."

Trong đó, khái niệm "vi phạm nghiêm trọng" được làm rõ tại khoản 2 Điều 423 Bộ luật Dân sự 2015 là việc không thực hiện đúng nghĩa vụ đến mức làm cho bên kia không đạt được mục đích của việc giao kết hợp đồng.

Trong tình huống này, nếu phụ huynh vẫn sẵn sàng đóng học phí theo mức đã cam kết ban đầu hoặc mức hợp lý sau khi trừ các chi phí không phát sinh, nhưng chỉ phản đối phần tăng thêm hoặc phần thu không minh bạch, thì không thể coi là vi phạm nghiêm trọng. Việc nhà trường lấy lý do phụ huynh phản đối để ra thông báo chấm dứt hợp đồng, buộc học sinh chuyển trường là hành vi lạm quyền và trái pháp luật.

Quyền lợi của học sinh và ranh giới của việc kỷ luật

Cần phân biệt rõ giữa việc chấm dứt hợp đồng dịch vụ với việc kỷ luật học sinh. Tại thời điểm tháng 07/2020, các trường trung học vẫn đang áp dụng Thông tư 12/2011/TT-BGDĐT về Điều lệ trường trung học.

Học sinh chỉ bị buộc thôi học (đuổi học) nếu vi phạm các quy định về hành vi, ngôn ngữ ứng xử, trang phục hoặc các điều cấm đối với học sinh được quy định tại Điều lệ trường học. Việc phụ huynh tranh chấp học phí với nhà trường là quan hệ giữa người lớn với nhau, không liên quan đến đạo đức hay kết quả học tập của học sinh. Do đó, nhà trường không được phép sử dụng quyền lợi học tập của trẻ em làm "con tin" trong các cuộc đàm phán tài chính.

Nếu nhà trường ra thông báo chấm dứt hợp đồng trái quy định, phụ huynh có quyền:

• Yêu cầu cơ quan quản lý giáo dục (Sở Giáo dục và Đào tạo địa phương) can thiệp để bảo vệ quyền học tập của con em.
• Khởi kiện ra Tòa án nhân dân có thẩm quyền để yêu cầu hủy bỏ thông báo chấm dứt hợp đồng trái luật và đòi bồi thường thiệt hại (nếu có).

Lời khuyên từ chuyên gia: Trong giai đoạn khó khăn chung của đại dịch, cả nhà trường và phụ huynh nên ưu tiên giải pháp đối thoại trực tiếp. Một bản thỏa thuận tạm thời về mức học phí học online dựa trên sự minh bạch chi phí sẽ là giải pháp nhân văn và bền vững nhất, tránh gây tổn thương tâm lý cho học sinh.