Chống lãng phí không chỉ là một phong trào hay nhận thức mang tính khẩu hiệu mà đã trở thành quy chuẩn pháp lý nghiêm ngặt đối với mọi tổ chức, cá nhân trong bộ máy nhà nước và khu vực công. Nghị định 266/2026/NĐ-CP cùng Luật Tiết kiệm, chống lãng phí 2025 đã thiết lập hành lang pháp lý toàn diện, nhận diện rõ ràng các nhóm hành vi vi phạm, quy định chi tiết cách thức xác định hậu quả thiệt hại cũng như cơ chế xử lý trách nhiệm nghiêm minh đối với những trường hợp gây thất thoát, lãng phí tài sản và tài nguyên quốc gia.

1. Nhận diện các nhóm hành vi gây lãng phí theo quy định hiện hành

Để ngăn chặn triệt để tình trạng thất thoát nguồn lực quốc gia, pháp luật hiện hành phân loại cụ thể các nhóm hành vi vi phạm dựa trên từng lĩnh vực quản lý nhà nước. Việc quy định rõ ràng giúp cơ quan thanh tra, kiểm tra và các cấp thẩm quyền dễ dàng nhận biết, xử lý đúng người, đúng vi phạm.

1.1. Vi phạm trong khâu xây dựng và ban hành văn bản quy phạm pháp luật

Văn bản pháp luật là công cụ định hình cơ chế quản lý, do đó những sai phạm hoặc sự chậm trễ trong khâu này thường gây ra hậu quả lãng phí dây chuyền mang tính hệ thống. Theo khoản 1 Điều 4 Luật Tiết kiệm, chống lãng phí 2025, hai nhóm hành vi chính bị coi là gây lãng phí bao gồm:

• Chỉ đạo, tham mưu hoặc ban hành văn bản trái quy định: Ban hành các quy định pháp luật trong lĩnh vực thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trái với chủ trương của Đảng và pháp luật của Nhà nước, dẫn tới thất thoát hoặc cản trở việc huy động, sử dụng nguồn lực.
• Cố ý chậm trễ hoặc ban hành sai định mức, tiêu chuẩn: Không ban hành, chậm sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành trái phép các văn bản quy định về định mức, tiêu chuẩn, chế độ định mức chi tiêu, dẫn đến việc chi thừa, chi vượt hoặc không kiểm soát được dòng vốn công.

1.2. Sai phạm trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo và quản lý

Trách nhiệm của người đứng đầu và cán bộ quản lý giữ vai trò then chốt trong việc kiểm soát lãng phí. Theo khoản 2 Điều 4 Luật Tiết kiệm, chống lãng phí 2025, các hành vi bị nghiêm cấm trong công tác lãnh đạo bao gồm:

• Buông lỏng quản lý, thiếu trách nhiệm để xảy ra lãng phí trong cơ quan, đơn vị hoặc lĩnh vực được giao phụ trách.
• Chỉ đạo, cho chủ trương thực hiện công việc không đúng quy định, thiếu nhất quán, không rõ ràng khiến dự án hay hoạt động bị đình trệ, kéo dài gây tốn kém.
• Bao che, dung túng, cố tình không xử lý hoặc can thiệp không chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra hình sự đối với các vụ việc có dấu hiệu tội phạm lãng phí.

Cơ chế xác định hậu quả thiệt hại đối với nhóm hành vi lãnh đạo, chỉ đạo này được làm rõ tại khoản 9 Điều 5 Nghị định 266/2026/NĐ-CP.

1.3. Hành vi lãng phí trong quản lý, sử dụng tài chính và ngân sách công

Dòng vốn ngân sách nhà nước là nguồn lực cốt lõi. Khoản 3 Điều 4 Luật Tiết kiệm, chống lãng phí 2025 liệt kê các sai phạm điển hình trong quản lý tài chính công:

• Lập, thẩm định, phê duyệt và giao dự toán ngân sách không đúng thẩm quyền, sai trình tự, vượt tiêu chuẩn, định mức quy định.
• Chi ngân sách sai mục đích, sai đối tượng, vượt dự toán được giao; cố tình trì hoãn việc chi trả khi đã đủ điều kiện chi theo luật định gây ảnh hưởng đến tiến độ chung.
• Quy định, duyệt quyết toán ngân sách sai thực tế, thiếu hồ sơ thủ tục, hoặc chậm trễ duyệt quyết toán trái quy định.
• Sử dụng các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách sai quy chế hoạt động, sai mục đích; thực hiện đi vay, cho vay, tạm ứng hay góp vốn ngân sách không đúng quy định pháp luật.

1.4. Lãng phí trong đầu tư công và quản lý, khai thác tài sản công

Các dự án đầu tư công và tài sản công là nơi dễ xảy ra các tổn thất quy mô lớn nếu không được kiểm soát chặt chẽ. Theo khoản 4 Điều 4 Luật Tiết kiệm, chống lãng phí 2025 và hướng dẫn chi tiết tại Nghị định 266/2026/NĐ-CP, những hành vi vi phạm bao gồm:

• Quyết định hoặc điều chỉnh chủ trương đầu tư dự án không phù hợp quy hoạch, không cân đối được nguồn vốn, vượt thẩm quyền.
• Thông đồng giữa chủ đầu tư, tư vấn, nhà thầu và các đơn vị thẩm định giá dẫn đến phê duyệt dự án sai lệch, đắt đỏ, gây thất thoát nghiêm trọng.
• Chậm giải ngân vốn đầu tư công do nguyên nhân chủ quan; không thực hiện quyết toán dự án hoàn thành đúng thời hạn.
• Trang bị, mua sắm, cho mượn, cho thuê, chuyển nhượng hoặc giao tài sản công vượt tiêu chuẩn, định mức, không đúng đối tượng hoặc để tài sản công bị hư hỏng, lãng phí không đưa vào sử dụng.

2. Điều kiện và căn cứ xác định hậu quả của hành vi gây lãng phí

Để xử lý vi phạm một cách chính xác, pháp luật không chỉ xem xét bản chất hành vi mà còn yêu cầu xác định đầy đủ các điều kiện hình thành hậu quả thiệt hại. Điều 5 Nghị định 266/2026/NĐ-CP quy định cụ thể các căn cứ định lượng và định tính đối với từng nhóm lĩnh vực:

• Trong quản lý tài chính công, tài sản công: Hậu quả được đo lường bằng số tiền chi sai chế độ, giá trị tài sản bị hư hỏng, thất thoát, khoản chi phí phát sinh do chậm trễ tiến độ hoặc số tiền lãi phát sinh do chậm thanh toán.
• Trong khai thác tài nguyên và vốn nhà nước tại doanh nghiệp: Hậu quả được xác định dựa trên khối lượng tài nguyên bị khai thác trái phép, mức độ suy giảm trữ lượng, giá trị vốn đầu tư nhà nước bị sụt giảm hoặc lỗ lũy kế do quản trị yếu kém.

3. Nguyên tắc xác định và cơ chế xử lý trách nhiệm

Xử lý hành vi gây lãng phí được thực hiện theo nguyên tắc khách quan, minh bạch và đúng pháp luật nhằm đảm bảo tính răn đe nhưng cũng nhân văn, khuyến khích sự đổi mới sáng tạo vì lợi ích chung.

3.1. Kết luận chính thức từ cơ quan nhà nước có thẩm quyền

Một hành vi chỉ được coi là vi phạm và bị xử lý khi có kết luận chính thức bằng văn bản của cơ quan nhà nước có thẩm quyền (như Thanh tra, Kiểm toán Nhà nước hoặc cơ quan quản lý chuyên ngành). Kết luận này phải chỉ rõ tính chất, mức độ vi phạm và giá trị thiệt hại cụ thể.

3.2. Trách nhiệm kỷ luật, bồi thường và xử lý hình sự

Tổ chức, cá nhân có hành vi gây lãng phí tùy theo tính chất và mức độ vi phạm sẽ bị xử lý kỷ luật (khiển trách, cảnh cáo, cách chức, buộc thôi việc), xử phạt vi phạm hành chính, bồi thường thiệt hại theo quy định dân sự hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu cấu thành tội phạm.

3.3. Các trường hợp được xem xét miễn, giảm hoặc loại trừ trách nhiệm

Để bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì mục đích chung, Nghị định 266/2026/NĐ-CP quy định các trường hợp được miễn, giảm trách nhiệm bao gồm: thực hiện quyết định theo đúng thẩm quyền trong tình thế cấp thiết, thiên tai, dịch bệnh; hoặc đã chủ động báo cáo, khắc phục xong hậu quả thiệt hại trước khi bị phát hiện.