Trong quá trình làm việc, nhiều người lao động thường thắc mắc liệu số tiền bảo hiểm xã hội (BHXH) bị trừ hàng tháng có được tính dựa trên tổng thu nhập thực tế mà họ nhận được hay không. Thực tế, không phải toàn bộ các khoản thu nhập đều là căn cứ để tính đóng BHXH. Việc xác định đúng các khoản phải đóng và không phải đóng không chỉ giúp người lao động bảo vệ quyền lợi mà còn giúp doanh nghiệp tránh được các rủi ro pháp lý đáng tiếc.

Căn cứ pháp lý xác định tiền lương tháng đóng BHXH bắt buộc

Tại thời điểm năm 2022, việc xác định tiền lương tháng đóng BHXH bắt buộc được thực hiện theo quy định tại Luật Bảo hiểm xã hội 2014 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Cụ thể, khoản 2 Điều 6 Quyết định 595/QĐ-BHXH năm 2017 quy định về tiền lương do đơn vị quyết định như sau:

"2.2. Từ ngày 01/01/2018 trở đi, tiền lương tháng đóng BHXH bắt buộc là mức lương, phụ cấp lương theo quy định tại Điểm 2.1 Khoản này và các khoản bổ sung khác theo quy định tại Điểm a Khoản 3 Điều 4 của Thông tư số 47/2015/TT-BLĐTBXH."

Như vậy, tiền lương tháng đóng BHXH bắt buộc bao gồm 03 thành phần chính:

• Mức lương: Là mức lương theo công việc hoặc chức danh ghi trong hợp đồng lao động.
• Phụ cấp lương: Các khoản phụ cấp để bù đắp yếu tố về điều kiện lao động, tính chất phức tạp công việc, điều kiện sinh hoạt... (như phụ cấp chức vụ, trách nhiệm, nặng nhọc, độc hại, thâm niên, khu vực...).
• Các khoản bổ sung khác: Các khoản bổ sung xác định được mức tiền cụ thể cùng với mức lương thỏa thuận trong hợp đồng lao động và trả thường xuyên trong mỗi kỳ trả lương.

Các khoản thu nhập KHÔNG tính đóng BHXH bắt buộc

Một sai lầm phổ biến là cho rằng tổng số tiền nhận về (Net income) là căn cứ đóng BHXH. Tuy nhiên, pháp luật quy định rõ một số khoản chế độ và phúc lợi khác không được dùng làm căn cứ tính đóng BHXH. Theo điểm 2.3 khoản 2 Điều 6 Quyết định 595/QĐ-BHXH, các khoản này bao gồm:

• Tiền thưởng theo quy định của Bộ luật Lao động, tiền thưởng sáng kiến.
• Tiền ăn giữa ca.
• Các khoản hỗ trợ xăng xe, điện thoại, đi lại, tiền nhà ở, tiền giữ trẻ, nuôi con nhỏ.
• Hỗ trợ khi người lao động có thân nhân bị chết, kết hôn, sinh nhật.
• Trợ cấp cho người lao động gặp hoàn cảnh khó khăn khi bị tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp.
• Các khoản hỗ trợ, trợ cấp khác ghi thành mục riêng trong hợp đồng lao động.

Mức xử phạt khi doanh nghiệp đóng BHXH không đúng quy định

Việc doanh nghiệp cố tình tách nhỏ các khoản lương thành phụ cấp không đóng bảo hiểm để giảm chi phí là hành vi vi phạm pháp luật. Kể từ ngày 17/01/2022, Nghị định 12/2022/NĐ-CP đã quy định mức xử phạt nghiêm khắc đối với hành vi này.

Cụ thể, tại khoản 5 Điều 39 Nghị định 12/2022/NĐ-CP quy định:

"5. Phạt tiền từ 12% đến 15% tổng số tiền phải đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm thất nghiệp tại thời điểm lập biên bản vi phạm hành chính nhưng tối đa không quá 75.000.000 đồng đối với người sử dụng lao động có một trong các hành vi sau đây:
b) Đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp không đúng mức quy định mà không phải là trốn đóng;"

Lưu ý quan trọng: Mức phạt nêu trên áp dụng đối với cá nhân. Đối với tổ chức (doanh nghiệp), mức phạt tiền sẽ bằng 02 lần mức phạt đối với cá nhân (tức là từ 24% đến 30% tổng số tiền phải đóng, tối đa 150.000.000 đồng).

Ngoài việc bị phạt tiền, doanh nghiệp còn phải thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả như: Buộc đóng đủ số tiền BHXH còn thiếu và nộp khoản tiền lãi bằng 02 lần mức lãi suất đầu tư quỹ BHXH bình quân của năm trước liền kề tính trên số tiền và thời gian chậm đóng.

Lời khuyên cho người lao động

Để đảm bảo quyền lợi lâu dài (như mức hưởng lương hưu, trợ cấp thất nghiệp, ốm đau, thai sản), người lao động cần:

1. Kiểm tra kỹ các điều khoản về tiền lương và phụ cấp trong Hợp đồng lao động trước khi ký kết.
2. Sử dụng ứng dụng VssID để theo dõi quá trình và mức đóng BHXH hàng tháng của doanh nghiệp.
3. Nếu phát hiện doanh nghiệp đóng không đúng mức lương thực tế (đối với các khoản phải đóng), người lao động có quyền yêu cầu doanh nghiệp điều chỉnh hoặc khiếu nại đến cơ quan BHXH, Thanh tra Sở Lao động - Thương binh và Xã hội.

Việc hiểu rõ quy định về mức đóng BHXH không chỉ giúp bạn an tâm làm việc mà còn là cơ sở để xây dựng mối quan hệ lao động minh bạch, bền vững.