Ngày 13/6/2019, tại Kỳ họp thứ 7, Quốc hội khóa XIV đã chính thức thông qua Luật Kiến trúc 2019. Đây là đạo luật chuyên ngành đầu tiên về kiến trúc tại Việt Nam, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong việc quản lý và phát triển không gian kiến trúc quốc gia. Với 5 chương và 40 điều, luật này không chỉ giải quyết những bất cập trong thực tiễn mà còn mở ra hướng đi mới cho sự sáng tạo của các kiến trúc sư.

1. Tôn vinh và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc

Một trong những điểm sáng nhất của Luật Kiến trúc 2019 chính là việc luật hóa khái niệm "bản sắc văn hóa dân tộc". Theo quy định tại Điều 5, bản sắc văn hóa không chỉ là những nét vẽ trang trí mà là sự tổng hòa của điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, nghệ thuật và thuần phong mỹ tục.

"Bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc bao gồm đặc điểm, tính chất tiêu biểu, dấu ấn đặc trưng về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, văn hóa, nghệ thuật; thuần phong mỹ tục của các dân tộc; kỹ thuật xây dựng và vật liệu xây dựng, được thể hiện trong công trình kiến trúc, tạo nên phong cách riêng của kiến trúc Việt Nam."

Việc quy định rõ trách nhiệm của UBND cấp tỉnh trong việc khảo sát, đánh giá và đưa nội dung này vào quy chế quản lý kiến trúc địa phương sẽ giúp tránh tình trạng "đồng dạng hóa" kiến trúc giữa các vùng miền, giữ gìn hồn cốt của từng địa phương.

2. Siết chặt quản lý hành nghề với 3 đối tượng bắt buộc có chứng chỉ

Để nâng cao chất lượng công trình và trách nhiệm nghề nghiệp, Điều 21 quy định 03 nhóm đối tượng bắt buộc phải sở hữu chứng chỉ hành nghề kiến trúc:

• Cá nhân đảm nhận chức danh chủ trì thiết kế kiến trúc: Người chịu trách nhiệm cao nhất về ý tưởng và kỹ thuật của bản vẽ.
• Cá nhân chịu trách nhiệm chuyên môn về kiến trúc: Trong các tổ chức hành nghề kiến trúc (công ty, văn phòng kiến trúc).
• Kiến trúc sư hành nghề với tư cách cá nhân: Những người hoạt động độc lập không thuộc biên chế tổ chức nào.

Quy định này giúp minh bạch hóa thị trường dịch vụ kiến trúc, đảm bảo rằng mọi công trình đều được thực hiện bởi những người có đủ năng lực chuyên môn.

3. Thời hạn chứng chỉ hành nghề được ấn định 10 năm

Thay vì có giá trị vô thời hạn như một số lĩnh vực khác, chứng chỉ hành nghề kiến trúc theo Điều 27 chỉ có thời hạn 10 năm. Để được cấp chứng chỉ, kiến trúc sư cần đáp ứng các điều kiện khắt khe:

• Tốt nghiệp đại học chuyên ngành kiến trúc trở lên.
• Có ít nhất 03 năm kinh nghiệm thực tế.
• Vượt qua kỳ sát hạch cấp chứng chỉ hành nghề.

Đặc biệt, việc gia hạn chứng chỉ yêu cầu kiến trúc sư phải tham gia các chương trình phát triển nghề nghiệp liên tục (CPD), đảm bảo kiến thức luôn được cập nhật theo xu hướng thế giới.

4. Hội đồng tư vấn về kiến trúc: Hoạt động theo vụ việc

Nhằm tối ưu hóa bộ máy và đảm bảo tính chuyên sâu cho từng dự án, Điều 16 quy định Hội đồng tư vấn về kiến trúc quốc gia và cấp tỉnh sẽ được thành lập theo từng vụ việc cụ thể. Hội đồng sẽ tự giải thể sau khi hoàn thành nhiệm vụ tư vấn cho các công trình quan trọng hoặc có yêu cầu đặc biệt từ Thủ tướng hoặc Chủ tịch UBND tỉnh.

5. Ưu tiên mẫu thiết kế thích ứng biến đổi khí hậu tại vùng thiên tai

Việt Nam là quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu. Điều 11 của luật đã đưa ra định hướng nhân văn khi khuyến khích áp dụng các mẫu thiết kế riêng cho khu vực thường xuyên xảy ra bão, lũ, sạt lở. Điều này không chỉ bảo vệ tài sản mà còn đảm bảo an toàn tính mạng cho người dân nông thôn thông qua các thiết kế nhà ở thích ứng.

6. Mở rộng danh mục công trình phải thi tuyển phương án kiến trúc

Để chọn được những phương án tối ưu nhất cho bộ mặt đô thị, Điều 17 bắt buộc tổ chức thi tuyển phương án kiến trúc đối với:

• Công trình công cộng cấp đặc biệt, cấp I.
• Các công trình biểu tượng, tượng đài, nhà ga hàng không, nhà ga đường sắt trung tâm.
• Các công trình là điểm nhấn kiến trúc trong đô thị.

Việc thi tuyển giúp huy động trí tuệ của cộng đồng kiến trúc sư, tạo ra những tác phẩm có giá trị nghệ thuật và công năng cao.

7. Cơ chế mở cho kiến trúc sư nước ngoài tại Việt Nam

Trong bối cảnh hội nhập, Luật Kiến trúc 2019 tạo điều kiện thuận lợi cho người nước ngoài hành nghề tại Việt Nam. Họ có thể sử dụng chứng chỉ hành nghề quốc tế nếu được Việt Nam công nhận hoặc chuyển đổi, đồng thời phải tuân thủ tuyệt đối quy tắc ứng xử nghề nghiệp của kiến trúc sư Việt Nam.

Với những quy định mới này, Luật Kiến trúc 2019 (có hiệu lực từ 01/7/2020) hứa hẹn sẽ tạo ra một môi trường hành nghề chuyên nghiệp, góp phần xây dựng những đô thị Việt Nam hiện đại nhưng vẫn đậm đà bản sắc dân tộc.