Chuyển đổi số không còn là một khái niệm mang tính định hướng hay khẩu hiệu lý thuyết, mà đã chính thức trở thành một khung pháp lý hoàn chỉnh được luật hóa đồng bộ. Sự ra đời của Luật Chuyển đổi số 2025 (số 148/2025/QH15) đánh dấu một bước ngoặt quan trọng, xác định lộ trình, nguyên tắc và trách nhiệm pháp lý của mọi cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và công dân trong kỷ nguyên số. Vậy cụ thể chuyển đổi số được pháp luật quy định như thế nào? Phân biệt ra sao với khái niệm số hóa thông thường và những nguyên tắc cốt lõi nào cần bắt buộc tuân thủ?

1. Chuyển đổi số là gì theo quy định pháp luật mới nhất?

Theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Luật Chuyển đổi số 2025, chuyển đổi số được định nghĩa là "quá trình chuyển đổi phương thức hoạt động, quản trị và cung cấp dịch vụ dựa trên công nghệ số, dữ liệu số, hệ thống số, nền tảng số, quy trình số nhằm tạo ra giá trị mới, hiệu quả và minh bạch."

Như vậy, cốt lõi của chuyển đổi số theo góc nhìn pháp lý không dừng lại ở việc áp dụng phần mềm hay trang bị thiết bị công nghệ đơn thuần. Đó là một sự thay đổi toàn diện mang tính hệ thống về phương thức vận hành, quản trị và giao tiếp. Các trụ cột chính cấu thành nên cơ sở của quá trình chuyển đổi số bao gồm:

• Công nghệ số: Bao gồm trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, chuỗi khối, dữ liệu lớn và các công nghệ mới nổi.
• Dữ liệu số: Yếu tố tư liệu sản xuất chính, tài sản chiến lược được tạo lập, xử lý và khai thác.
• Hệ thống số & Nền tảng số: Môi trường công nghệ tích hợp cho phép kết nối, chia sẻ dữ liệu và cung cấp dịch vụ.
• Quy trình số: Các chuỗi thao tác nghiệp vụ được tối ưu hóa và tự động hóa trên môi trường điện tử.

1.1. Phân biệt chuyển đổi số và số hóa theo chuẩn pháp lý

Thực tế hiện nay, rất nhiều cá nhân và doanh nghiệp vẫn nhầm lẫn giữa khái niệm "Số hóa" (Digitization) và "Chuyển đổi số" (Digital Transformation). Luật Chuyển đổi số 2025 đã phân định rất rõ ràng hai khái niệm này tại Điều 3 Luật Chuyển đổi số 2025:

• Số hóa (khoản 8 Điều 3): Là việc chuyển đổi thông tin, dữ liệu, tài liệu từ dạng vật lý hoặc tương tự sang dạng dữ liệu số (ví dụ: quét một văn bản giấy thành tệp PDF).
• Số hóa quy trình (khoản 9 Điều 3): Là việc sử dụng công nghệ số, dữ liệu số để tự động hóa và tối ưu hóa các quy trình hoạt động.
• Chuyển đổi số (khoản 1 Điều 3): Là sự thay đổi toàn diện bản chất phương thức hoạt động, mô hình quản trị và cách thức tạo ra giá trị mới thông qua các yếu tố số.

Số hóa chỉ là bước đệm kỹ thuật ban đầu, trong khi chuyển đổi số là mục tiêu toàn diện nhằm thay đổi mô hình tổ chức và nâng cao hiệu quả minh bạch.

1.2. Phạm vi điều chỉnh của Luật Chuyển đổi số 2025

Căn cứ Điều 1 Luật Chuyển đổi số 2025, phạm vi điều chỉnh của luật bao quát các vấn đề quan trọng cốt lõi bao gồm:

• Nguyên tắc và chính sách nhà nước về chuyển đổi số;
• Mô hình và cơ chế điều phối quốc gia về chuyển đổi số;
• Các biện pháp bảo đảm hạ tầng, nguồn lực và an toàn chuyển đổi số;
• Xây dựng và vận hành Chính phủ số, Kinh tế số, Xã hội số;
• Quyền và trách nhiệm của cơ quan nhà nước, tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân.

Đối với các lĩnh vực chuyên ngành đặc thù như an ninh mạng, dữ liệu, viễn thông hay trí tuệ nhân tạo, việc áp dụng sẽ tuân theo các luật chuyên ngành như Luật Dữ liệu 2024, Luật An ninh mạng 2025 nhưng bắt buộc phải thống nhất với các nguyên tắc cốt lõi của Luật Chuyển đổi số 2025.

2. Hoạt động chuyển đổi số gồm những nội dung cụ thể nào?

Nội hàm của hoạt động chuyển đổi số không chỉ bó hẹp ở việc mua sắm máy tính hay cài đặt phần mềm. Tại Điều 4 Luật Chuyển đổi số 2025, pháp luật đã quy định cụ thể 12 nhóm hoạt động cấu thành nên công cuộc chuyển đổi số quốc gia:

Chuyển đổi số đòi hỏi sự đồng bộ giữa hạ tầng kỹ thuật, dữ liệu và năng lực số của nguồn nhân lực (ảnh minh họa)

• Chiến lược và thể chế: Xây dựng, ban hành và tổ chức thực hiện chiến lược, chương trình, kế hoạch, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và đánh giá hiệu quả chuyển đổi số (khoản 1 Điều 4).
• Hạ tầng và nền tảng số: Phát triển, nâng cấp, vận hành và quản lý hạ tầng số, hạ tầng số công cộng, hệ thống số và các nền tảng số dùng chung (khoản 2 Điều 4).
• Dữ liệu số: Tạo lập, kết nối, chia sẻ, mở và quản trị dữ liệu theo quy định pháp luật (khoản 3 Điều 4).
• Tái cấu trúc quy trình và dịch vụ công: Số hóa tài liệu, đổi mới mô hình quản trị, phát triển dịch vụ công trực tuyến và bản sao số (Digital Twins) (khoản 4 Điều 4).
• An toàn, an ninh mạng: Thực hiện các giải pháp bảo vệ dữ liệu, giám sát và xử lý sự cố an ninh mạng trong suốt vòng đời hệ thống (khoản 5 Điều 4).
• Thử nghiệm giải pháp mới: Áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) đối với các sản phẩm, mô hình chuyển đổi số mới (khoản 6 Điều 4).
• Nguồn nhân lực & Năng lực số: Đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng số cho cán bộ và phổ cập kỹ năng số cơ bản cho toàn dân (khoản 7 Điều 4).

3. Bắt buộc tuân thủ những nguyên tắc cốt lõi nào khi chuyển đổi số?

Để đảm bảo hoạt động chuyển đổi số đúng hướng, mang lại giá trị thực chất và tránh lãng phí nguồn lực, Điều 6 Luật Chuyển đổi số 2025 đặt ra các nguyên tắc bắt buộc phải tuân thủ:

3.1. Lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm

Theo khoản 1 Điều 6 Luật Chuyển đổi số 2025, mọi hoạt động chuyển đổi số phải thúc đẩy đổi mới sáng tạo, lấy người sử dụng làm trung tâm, nhằm nâng cao chất lượng dịch vụ và tạo ra giá trị mới cho người dân và doanh nghiệp. Việc thiết kế hệ thống, ứng dụng trực tuyến phải hướng tới sự thuận tiện, dễ thao tác và đáp ứng đúng nhu cầu thực tế.

3.2. Chia sẻ dữ liệu và nguyên tắc "khai báo một lần"

Nhằm xóa bỏ tình trạng "cát cứ dữ liệu" gây phiền hà cho dân, khoản 2 Điều 6 Luật Chuyển đổi số 2025 quy định rõ việc tăng cường kết nối, chia sẻ và sử dụng lại dữ liệu. Nguyên tắc "khai báo một lần là mặc định" bắt buộc các cơ quan nhà nước phải tự khai thác dữ liệu đã có trong các cơ sở dữ liệu quốc gia, không được yêu cầu người dân hay doanh nghiệp nộp lại thông tin mà nhà nước đã quản lý.

3.3. Bảo đảm an toàn an ninh mạng và tính bao trùm

Bên cạnh đó, quá trình chuyển đổi số phải tuân thủ nghiêm ngặt quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an toàn an ninh mạng (khoản 3 Điều 6) và bảo đảm tính bao trùm (khoản 5 Điều 6) - tạo điều kiện để mọi tầng lớp nhân dân, kể cả khu vực yếu thế, vùng sâu vùng xa đều có cơ hội tiếp cận và thụ hưởng thành quả số.

4. Hiệu lực thi hành của Luật Chuyển đổi số 2025

Về thời điểm áp dụng, căn cứ khoản 1 Điều 47 Luật Chuyển đổi số 2025, Luật chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/07/2026. Kể từ thời điểm này, Luật Công nghệ thông tin 2006 chính thức hết hiệu lực thi hành.

Việc nắm rõ khung pháp lý mới về chuyển đổi số giúp các tổ chức, doanh nghiệp chủ động điều chỉnh chiến lược vận hành, tuân thủ đúng quy định pháp luật và tối ưu hóa hiệu quả hoạt động trong không gian số hiện đại.