Trong bối cảnh công nghệ viễn thông bùng nổ tại Việt Nam năm 2019, dịch vụ ứng tiền (S-Plus, Airtime Credit...) đã trở thành "cứu cánh" quen thuộc cho hàng triệu thuê bao di động mỗi khi tài khoản chạm mức 0 đồng. Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi tức thời đó là một bài toán kinh tế khiến nhiều người giật mình: Ứng 100.000 đồng nhưng phải trả phí tới 12.000 đồng chỉ sau vài ngày. Câu hỏi đặt ra là: Đây thuần túy là phí dịch vụ viễn thông hay là một hình thức cho vay lãi nặng núp bóng?

Dịch vụ ứng tiền - Cứu cánh hay "bẫy" chi phí?

Về nguyên tắc, dịch vụ ứng tiền được các doanh nghiệp viễn thông cung cấp nhằm giúp thuê bao duy trì liên lạc khi chưa kịp nạp thẻ. Số tiền ứng và phí dịch vụ sẽ được tự động trừ vào tài khoản ngay khi người dùng nạp tiền mới. Theo quy định tại Luật viễn thông năm 2009, các doanh nghiệp được phép kinh doanh các dịch vụ giá trị gia tăng trên mạng viễn thông.

Tuy nhiên, mức phí 10% - 15% trên số tiền ứng cho một khoảng thời gian vay thường chỉ kéo dài vài ngày đến một tuần là một con số cực lớn nếu quy đổi ra lãi suất năm. Nếu coi đây là một khoản vay, mức lãi suất này có thể lên tới hàng trăm phần trăm mỗi năm, vượt xa mọi khung trần pháp luật cho phép.

Bản chất pháp lý: Dịch vụ viễn thông hay Vay tài sản?

Để xác định tính hợp pháp, cần bóc tách doanh thu của nhà mạng. Theo quy định về doanh thu viễn thông tại Điều 29 Nghị định 25/2011/NĐ-CP:

"3. Doanh thu dịch vụ viễn thông là doanh thu thu được từ việc kinh doanh dịch vụ viễn thông quy định tại Điều 9 Nghị định này được phản ánh trong sổ sách kế toán của doanh nghiệp viễn thông, bao gồm:
a) Doanh thu giá cước áp dụng đối với người sử dụng dịch vụ viễn thông;
b) Doanh thu chênh lệch thanh toán giá cước giữa các doanh nghiệp viễn thông;
c) Doanh thu chênh lệch thanh toán quốc tế giữa doanh nghiệp viễn thông với các đối tác nước ngoài;
d) Doanh thu khác theo quy định của Bộ Thông tin và Truyền thông."

Các nhà mạng thường lập luận rằng khoản phí này là "phí dịch vụ" để duy trì hệ thống và rủi ro nợ xấu. Tuy nhiên, dưới góc độ dân sự, hành vi này có dấu hiệu của một hợp đồng vay tài sản. Theo Điều 463 Bộ luật Dân sự 2015:

"Hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay; khi đến hạn trả, bên vay phải hoàn trả cho bên cho vay tài sản cùng loại theo đúng số lượng, chất lượng và chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định."

Khi nhà mạng ứng trước một số tiền vào tài khoản để người dùng sử dụng, thực chất đã hình thành một quan hệ vay mượn tài sản (tiền hoặc giá trị tương đương tiền).

Đối chiếu quy định về lãi suất: Có vi phạm trần 20%/năm?

Nếu xác định đây là quan hệ vay tài sản, thì mức phí dịch vụ thực chất chính là tiền lãi. Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015 quy định rất rõ về trần lãi suất:

"1. Lãi suất vay do các bên thỏa thuận. Trường hợp các bên có thỏa thuận về lãi suất thì lãi suất theo thỏa thuận không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác..."

Với mức phí 12.000 đồng cho 100.000 đồng tiền ứng (tương đương 12%), nếu người dùng nạp tiền và trả nợ trong vòng 10 ngày, thì lãi suất thực tế lên đến 36% mỗi tháng, tức hơn 400%/năm. Đây là con số khủng khiếp so với mức trần 20%/năm của pháp luật dân sự. Việc các nhà mạng gọi đây là "phí dịch vụ" thay vì "lãi suất" được xem là một kỹ thuật ngôn từ nhằm lách các quy định khắt khe về hoạt động tín dụng.

Góc nhìn chuyên gia và lời khuyên cho người dùng

Các chuyên gia pháp lý cho rằng, doanh thu từ phí ứng tiền rất khó để định danh thuần túy là dịch vụ viễn thông. Khoản tiền này phát sinh dựa trên lợi ích tăng thêm từ việc chiếm dụng vốn của nhà mạng. Do đó, dù giải thích dưới bất kỳ hình thức nào, về bản chất, người tiêu dùng đang phải trả một khoản lãi suất rất cao cho khoản tiền được ứng trước.

Trong khi chờ đợi các cơ quan quản lý như Bộ Thông tin và Truyền thông có những quy định cụ thể hơn để siết chặt mức phí này, người dùng cần lưu ý:

• Hạn chế ứng tiền thường xuyên: Chỉ sử dụng trong trường hợp thực sự khẩn cấp.
• Kiểm tra kỹ mức phí: Luôn đọc kỹ tin nhắn mời chào ứng tiền để biết chính xác số tiền phải trả thêm.
• Nạp tiền chủ động: Sử dụng các ứng dụng ngân hàng hoặc ví điện tử để nạp tiền kịp thời, tránh rơi vào tình trạng phải trả phí dịch vụ cao.

Quy định về lãi suất của Bộ luật dân sự 2015 là nền tảng bảo vệ quyền lợi người dân. Các doanh nghiệp viễn thông lớn cần thượng tôn pháp luật và đạo đức kinh doanh để xây dựng hình ảnh bền vững trong lòng khách hàng, thay vì tận thu từ những khoản phí dịch vụ gây tranh cãi.