Trong văn hóa cưới hỏi của người Việt, thách cưới vốn là một nghi thức mang đậm tính nhân văn, thể hiện sự trân trọng của nhà trai đối với công ơn sinh thành, dưỡng dục của nhà gái. Tuy nhiên, ranh giới giữa phong tục và sự thực dụng đôi khi rất mong manh. Khi những yêu cầu về sính lễ vượt quá khả năng tài chính và trở thành điều kiện bắt buộc để kết hôn, hành vi này không còn là nét đẹp văn hóa mà đã chuyển sang phạm trù vi phạm pháp luật.

Thách cưới - Từ nét đẹp văn hóa đến ranh giới pháp lý

Theo truyền thống, lễ vật dẫn cưới thường bao gồm trầu cau, trà rượu, bánh trái, heo gà, trang sức và một khoản tiền mặt (lễ đen). Đây được coi là món quà tri ân, giúp nhà gái trang trải chi phí tiệc cưới và chuẩn bị cho cô dâu về nhà chồng. Thế nhưng, trong bối cảnh hiện đại, không ít trường hợp nhà gái đưa ra những yêu cầu "trên trời" khiến nhà trai phải lâm vào cảnh nợ nần để có đủ tiền cưới vợ cho con.

Pháp luật Việt Nam luôn tôn trọng quyền tự do kết hôn và các phong tục tập quán tốt đẹp. Tuy nhiên, đối với những tập quán lạc hậu, mang tính chất "gả bán" con cái, Nhà nước đã có những quy định ngăn chặn nghiêm khắc. Cụ thể, tại phụ lục các tập quán lạc hậu về hôn nhân và gia đình cấm áp dụng ban hành kèm theo Nghị định 126/2014/NĐ-CP, hành vi thách cưới cao được định nghĩa là việc đòi hỏi yêu sách về của cải mang tính chất gả bán (như đòi bạc trắng, tiền mặt, trâu bò...) vượt quá khả năng của nhà trai.

Khi nào thách cưới bị coi là "Yêu sách của cải"?

Để phân biệt giữa thách cưới thông thường và vi phạm pháp luật, chúng ta cần căn cứ vào khái niệm "Yêu sách của cải trong kết hôn". Theo quy định tại khoản 12 Điều 3 Luật Hôn nhân và gia đình 2014:

"Yêu sách của cải trong kết hôn là việc đòi hỏi về vật chất một cách quá đáng và coi đó là điều kiện để kết hôn nhằm cản trở việc kết hôn tự nguyện giữa nam và nữ."

Như vậy, hành vi thách cưới sẽ bị coi là phạm luật nếu hội đủ hai yếu tố: Đòi hỏi quá đáng (vượt khả năng chi trả) và Coi đó là điều kiện để kết hôn (nếu không đủ thì không cho cưới). Đây là một trong những hành vi bị nghiêm cấm nhằm bảo vệ chế độ hôn nhân tự nguyện, tiến bộ theo quy định tại điểm đ khoản 2 Điều 5 Luật Hôn nhân và gia đình 2014.

Mức xử phạt hành chính đối với hành vi thách cưới quá cao

Tại thời điểm tháng 02/2024, các hành vi vi phạm về hôn nhân và gia đình được điều chỉnh bởi Nghị định 82/2020/NĐ-CP. Theo đó, mức phạt cho hành vi yêu sách của cải đã tăng lên đáng kể so với các quy định trước đây.

Cụ thể, điểm đ khoản 1 Điều 59 Nghị định 82/2020/NĐ-CP quy định:

"Phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với hành vi cản trở kết hôn, yêu sách của cải trong kết hôn hoặc cản trở ly hôn."

Việc tăng mức phạt này cho thấy thái độ kiên quyết của Nhà nước trong việc loại bỏ những hủ tục gây khó khăn cho đời sống nhân dân, đảm bảo quyền tự do yêu đương và kết hôn của công dân không bị chi phối bởi đồng tiền.

Có thể bị xử lý hình sự nếu tái phạm?

Không dừng lại ở xử phạt hành chính, nếu hành vi thách cưới quá cao mang tính chất cưỡng ép, cản trở hôn nhân tự nguyện và đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm, người thực hiện hành vi có thể đối diện với trách nhiệm hình sự.

Theo Điều 181 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) về Tội cưỡng ép kết hôn, ly hôn hoặc cản trở hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, cản trở ly hôn tự nguyện:

Người nào cưỡng ép người khác kết hôn trái với ý muốn của họ, cản trở người khác kết hôn hoặc duy trì quan hệ hôn nhân tự nguyện, tiến bộ bằng cách hành hạ, ngược đãi, uy hiếp tinh thần, yêu sách của cải hoặc bằng thủ đoạn khác, đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm, thì bị phạt cảnh cáo, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 03 năm.

Lời khuyên pháp lý: Hôn nhân là sự gắn kết dựa trên tình yêu và sự tự nguyện. Để tránh những rắc rối pháp lý không đáng có và đảm bảo hạnh phúc bền lâu, các gia đình nên có sự bàn bạc, thống nhất về sính lễ dựa trên tinh thần tôn trọng và phù hợp với hoàn cảnh kinh tế của cả hai bên. Thách cưới nên dừng lại ở mức độ tượng trưng để giữ gìn nét đẹp truyền thống, thay vì biến nó thành rào cản ngăn cách lứa đôi.