Trong đời sống dân sự và kinh doanh, chúng ta thường nghe câu châm ngôn "im lặng là đồng ý". Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, đặc biệt là trong bối cảnh giao kết hợp đồng theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015, sự im lặng mang những hàm ý phức tạp và có thể dẫn đến những rủi ro pháp lý không đáng có nếu các bên không nắm rõ luật.

Thời điểm xác lập "sợi dây" ràng buộc hợp đồng

Để xác định một hợp đồng đã hình thành hay chưa, trước hết cần xem xét thời điểm giao kết. Theo quy định tại Điều 400 Bộ luật Dân sự 2015, thời điểm này được xác định dựa trên hình thức và phương thức thỏa thuận của các bên:

"1. Hợp đồng được giao kết vào thời điểm bên đề nghị nhận được chấp nhận giao kết hợp đồng.
2. Trường hợp các bên có thỏa thuận im lặng là sự trả lời chấp nhận giao kết hợp đồng trong một thời hạn thì thời điểm giao kết hợp đồng là thời điểm cuối cùng của thời hạn đó..."

Như vậy, nguyên tắc chung là phải có sự phản hồi rõ ràng. Tuy nhiên, pháp luật cũng mở ra một "cánh cửa" cho sự im lặng nếu các bên đã có thỏa thuận trước đó. Điều này thường thấy trong các hợp đồng cung ứng dịch vụ định kỳ, nơi các bên mặc định gia hạn nếu không có thông báo hủy.

Sự im lặng có mặc nhiên là chấp nhận đề nghị?

Đây là câu hỏi mà nhiều cá nhân và doanh nghiệp thường thắc mắc khi nhận được một lời đề nghị nhưng chưa kịp phản hồi. Căn cứ theo khoản 1 Điều 393 Bộ luật Dân sự 2015, chấp nhận đề nghị giao kết hợp đồng phải là sự trả lời của bên được đề nghị về việc chấp nhận toàn bộ nội dung của đề nghị.

Về nguyên tắc, sự im lặng của bên được đề nghị không được coi là chấp nhận đề nghị giao kết hợp đồng. Đây là quy định nhằm bảo vệ các bên khỏi việc bị áp đặt ý chí một cách thụ động. Tuy nhiên, pháp luật cũng quy định 02 trường hợp ngoại lệ quan trọng:

• Có thỏa thuận giữa các bên: Các bên tự nguyện thống nhất rằng nếu sau một khoảng thời gian nhất định mà không phản đối thì coi như đồng ý.
• Theo thói quen đã được xác lập: Nếu trong quá khứ, các bên thường xuyên giao dịch theo cách thức im lặng là đồng ý và việc này đã trở thành một quy tắc ứng xử ổn định giữa họ.

Thực tiễn xét xử và những yếu tố "ngầm" cần lưu ý

Trong thực tế, ranh giới giữa "im lặng" và "chấp nhận bằng hành vi" thường rất mong manh. Các cơ quan tài phán thường xem xét sự im lặng gắn liền với các hành động cụ thể để xác định hiệu lực của hợp đồng. Chẳng hạn:

Thứ nhất, nếu một bên im lặng nhưng lại thực hiện nghĩa vụ (như chuyển tiền, giao hàng) thì sự im lặng đó đã chuyển hóa thành hành vi chấp nhận giao kết hợp đồng trên thực tế.

Thứ hai, nếu bên im lặng biết bên kia đang thực hiện hợp đồng cho mình (ví dụ: bên kia đang sửa chữa nhà cho mình theo báo giá đã gửi) mà không phản đối, đồng thời thụ hưởng kết quả đó, thì rất khó để phủ nhận sự tồn tại của thỏa thuận.

Lời khuyên pháp lý để tránh bẫy "im lặng"

Để tránh những tranh chấp không đáng có, người tham gia giao dịch dân sự cần lưu ý:

1. Luôn phản hồi rõ ràng: Dù đồng ý hay từ chối, hãy thể hiện bằng văn bản, email hoặc tin nhắn để làm bằng chứng.
2. Rà soát kỹ các điều khoản về thông báo: Trong các hợp đồng mẫu, hãy chú ý các dòng chữ nhỏ quy định về việc "tự động gia hạn" hoặc "mặc nhiên chấp nhận".
3. Xác lập thói quen giao dịch an toàn: Nếu muốn thay đổi thói quen im lặng trước đây, hãy thông báo bằng văn bản cho đối tác để thiết lập một quy trình mới.

Tóm lại, im lặng không mặc nhiên là đồng ý, nhưng trong những điều kiện nhất định, nó có thể tạo ra những ràng buộc pháp lý chặt chẽ. Việc hiểu đúng Điều 393 và Điều 400 của Bộ luật Dân sự là chìa khóa để bảo vệ quyền lợi của chính bạn.