Trong quan hệ lao động, việc người lao động tự ý nghỉ việc mà không tuân thủ thời hạn báo trước (thường gọi là nghỉ ngang) diễn ra khá phổ biến. Một trong những nỗi lo lớn nhất của người lao động trong trường hợp này là liệu có lấy lại được sổ Bảo hiểm xã hội (BHXH) để tiếp tục tham gia tại đơn vị mới hay không. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết các quy định pháp lý hiện hành tính đến thời điểm đầu năm 2023 để giải đáp thắc mắc này.

1. Quyền được nhận lại sổ BHXH ngay cả khi nghỉ việc trái luật

Nhiều người sử dụng lao động thường có quan niệm rằng khi người lao động vi phạm hợp đồng (nghỉ ngang), họ có quyền giữ lại sổ BHXH như một hình thức "phạt" hoặc để ép buộc người lao động phải quay lại giải quyết hậu quả. Tuy nhiên, đây là một quan niệm hoàn toàn sai lầm dưới góc độ pháp lý.

Căn cứ theo quy định tại khoản 3 Điều 48 Bộ luật Lao động 2019, khi chấm dứt hợp đồng lao động, người sử dụng lao động có trách nhiệm sau đây:

"3. Người sử dụng lao động có trách nhiệm sau đây: a) Hoàn thành thủ tục xác nhận thời gian đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp và trả lại cùng với bản chính giấy tờ khác nếu người sử dụng lao động đã giữ của người lao động; b) Cung cấp bản sao các tài liệu liên quan đến quá trình làm việc của người lao động nếu người lao động có yêu cầu. Chi phí sao, gửi tài liệu do người sử dụng lao động trả."

Điều quan trọng cần lưu ý là quy định này không phân biệt nguyên nhân chấm dứt hợp đồng lao động là đúng pháp luật hay trái pháp luật. Chỉ cần hợp đồng chấm dứt trên thực tế, doanh nghiệp bắt buộc phải thực hiện thủ tục chốt sổ và trả lại cho người lao động. Điều này cũng được tái khẳng định tại khoản 5 Điều 21 Luật Bảo hiểm xã hội 2014.

2. Người lao động có tự đi chốt sổ BHXH được không?

Một câu hỏi khác thường gặp là: "Nếu công ty không chịu làm, tôi có thể tự mang sổ lên cơ quan BHXH để chốt được không?". Câu trả lời là KHÔNG. Quy trình chốt sổ BHXH hiện nay yêu cầu sự phối hợp giữa người sử dụng lao động và cơ quan BHXH. Người lao động không thể tự mình thực hiện thủ tục này nếu không có sự xác nhận và lập hồ sơ từ phía đơn vị sử dụng lao động cũ.

Tuy nhiên, người lao động cần hiểu rõ rằng việc nghỉ ngang sẽ dẫn đến những hệ quả pháp lý bất lợi theo Điều 40 Bộ luật Lao động 2019 về đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật:

• Phải bồi thường cho người sử dụng lao động nửa tháng tiền lương theo hợp đồng lao động.
• Bồi thường một khoản tiền tương ứng với tiền lương trong những ngày không báo trước.
• Phải hoàn trả chi phí đào tạo (nếu có).
• Không được hưởng trợ cấp thôi việc.

Do đó, dù doanh nghiệp không được quyền giữ sổ BHXH, nhưng họ có quyền khởi kiện hoặc yêu cầu người lao động thực hiện các nghĩa vụ bồi thường nêu trên trước khi hoàn tất các thủ tục hành chính cuối cùng.

3. Chế tài xử phạt đối với doanh nghiệp cố tình "giam" sổ

Để bảo vệ quyền lợi của người lao động, pháp luật quy định mức xử phạt rất nghiêm khắc đối với hành vi không trả sổ BHXH. Theo quy định tại điểm d khoản 4 Điều 41 Nghị định 12/2022/NĐ-CP, người sử dụng lao động có hành vi không trả sổ bảo hiểm xã hội cho người lao động theo quy định sẽ bị phạt tiền từ 2.000.000 đồng đến 4.000.000 đồng trên mỗi người lao động bị vi phạm, nhưng tối đa không quá 75.000.000 đồng.

4. Các bước xử lý khi công ty không trả sổ BHXH

Nếu bạn rơi vào tình huống bị công ty cũ từ chối trả sổ BHXH sau khi nghỉ việc, hãy thực hiện theo các bước sau để đòi lại quyền lợi:

Bước 1: Thương lượng và yêu cầu trực tiếp

Hãy gửi một văn bản yêu cầu (có thể qua email hoặc thư đảm bảo) nhắc lại quy định tại Điều 48 Bộ luật Lao động 2019 và đề nghị công ty hoàn thành thủ tục trả sổ trong một thời hạn nhất định.

Bước 2: Khiếu nại đến cơ quan chức năng

Nếu thương lượng không thành, người lao động có thể gửi đơn khiếu nại lần đầu đến chính người đứng đầu doanh nghiệp. Nếu vẫn không được giải quyết, hãy gửi đơn khiếu nại lần hai đến Chánh Thanh tra Sở Lao động - Thương binh và Xã hội nơi công ty đặt trụ sở.

Bước 3: Khởi kiện ra Tòa án

Theo quy định về tranh chấp lao động, việc đòi lại sổ BHXH là loại tranh chấp mà người lao động có thể khởi kiện trực tiếp ra Tòa án nhân dân cấp huyện mà không bắt buộc phải qua thủ tục hòa giải tại cơ sở (theo Điều 188 Bộ luật Lao động 2019).

Lời khuyên từ chuyên gia: Dù pháp luật bảo vệ quyền nhận lại sổ BHXH, nhưng việc nghỉ ngang luôn mang lại nhiều rắc rối pháp lý và thiệt hại về tài chính. Người lao động nên cố gắng chấm dứt hợp đồng đúng quy định để đảm bảo quyền lợi tối đa về bảo hiểm thất nghiệp và các chế độ an sinh khác.

Trên đây là nội dung tư vấn chi tiết về vấn đề tự ý nghỉ việc có lấy lại được sổ bảo hiểm xã hội hay không. Nếu quý độc giả còn bất kỳ thắc mắc nào liên quan đến pháp luật lao động và bảo hiểm, vui lòng liên hệ với chúng tôi để được hỗ trợ kịp thời.