Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất trong công tác thi hành án hình sự và quản lý người nước ngoài tại Việt Nam là việc thay đổi căn bản phương thức quản lý người bị trục xuất. Kể từ ngày 01/7/2026, cơ quan chức năng tuyệt đối không được sử dụng buồng tạm giữ, buồng tạm giam hoặc nhà giam để quản lý người bị trục xuất trong thời gian chờ xuất cảnh. Đây là bước tiến lớn thể hiện tinh thần nhân đạo, tôn trọng quyền con người và phù hợp với các thông lệ quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Bước ngoặt nhân đạo trong quản lý người bị trục xuất

Trước đây, do điều kiện cơ sở vật chất còn hạn chế, trong nhiều trường hợp, người bị trục xuất trong thời gian chờ hoàn tất thủ tục xuất cảnh vẫn phải lưu trú tạm thời tại các khu vực thuộc nhà tạm giữ hoặc trại tạm giam. Tuy nhiên, điều này vô hình trung tạo ra rào cản và ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp của họ, bởi người bị trục xuất (phần lớn là người nước ngoài) không phải là người đang bị tạm giữ, tạm giam theo thủ tục tố tụng hình sự thông thường.

Để khắc phục triệt để vấn đề này, Chính phủ đã ban hành Nghị định 249/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 01/7/2026). Theo đó, quy định mới đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt:

"Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh không được sử dụng buồng tạm giữ, buồng tạm giam của phân trại tạm giam khu vực, trại tạm giam hoặc nhà giam của trại giam để quản lý người bị trục xuất trong thời gian chờ xuất cảnh."

Quy định này nhằm tách biệt hoàn toàn đối tượng bị trục xuất ra khỏi môi trường giam giữ hình sự, bảo đảm họ được hưởng các chế độ sinh hoạt, lưu trú nhân đạo và văn minh trong thời gian chờ làm thủ tục xuất cảnh.

Quy trình chỉ định nơi lưu trú và quản lý nghiêm ngặt

Thay vì đưa vào các buồng giam giữ, pháp luật quy định một quy trình chỉ định nơi lưu trú rõ ràng và nhân đạo hơn. Cụ thể, tại khoản 1 Điều 7 Nghị định 249/2026/NĐ-CP, quy trình này được thực hiện như sau:

• Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày lập hồ sơ thi hành án, Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh nơi lập hồ sơ phải ra quyết định chỉ định nơi lưu trú đối với người bị trục xuất.
• Nơi lưu trú được chỉ định phải có địa chỉ rõ ràng, bảo đảm thuận tiện cho việc quản lý, giám sát của cơ quan chức năng.

Tình huống giả định: Ông John (quốc tịch nước ngoài) bị áp dụng hình phạt bổ sung là trục xuất sau khi chấp hành xong án phạt tù tại Việt Nam. Trong thời gian chờ hoàn tất thủ tục hộ chiếu và vé máy bay để về nước (dự kiến mất 10 ngày), thay vì bị giữ lại trong phân trại quản lý của trại giam, Cơ quan thi hành án hình sự Công an tỉnh sẽ ra quyết định chỉ định ông John lưu trú tại một cơ sở lưu trú có địa chỉ rõ ràng hoặc cơ sở lưu trú chuyên biệt do lực lượng Công an nhân dân quản lý, bảo đảm ông John có không gian sinh hoạt riêng tư, được liên lạc với người thân và cơ quan đại diện ngoại giao.

Trường hợp nào bắt buộc phải đưa vào cơ sở lưu trú chuyên biệt?

Mặc dù không được sử dụng buồng tạm giữ, tạm giam, nhưng đối với các đối tượng có nguy cơ bỏ trốn hoặc có tính chất nguy hiểm, pháp luật vẫn quy định các biện pháp quản lý chặt chẽ hơn. Theo quy định tại Điều 119 Luật Thi hành án hình sự 2025 (hoặc tương ứng tại Luật Thi hành án hình sự 2019), Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh sẽ ra quyết định đưa người bị trục xuất vào cơ sở lưu trú do lực lượng Công an nhân dân quản lý nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

1. Không có nơi thường trú, tạm trú hợp pháp tại Việt Nam;
2. Nhập cảnh trái phép hoặc phạm tội nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng;
3. Tự ý rời khỏi nơi lưu trú được chỉ định hoặc không chấp hành các biện pháp quản lý, giám sát;
4. Có hành vi vi phạm pháp luật hoặc có căn cứ cho rằng người đó có thể thực hiện hành vi vi phạm pháp luật trong thời gian chờ xuất cảnh;
5. Có hành vi bỏ trốn, chuẩn bị bỏ trốn hoặc gây khó khăn cho việc thi hành án;
6. Mắc bệnh truyền nhiễm nhóm A;
7. Tự nguyện xin vào cơ sở lưu trú.

Quyền đề xuất thay đổi nơi lưu trú của người bị trục xuất

Để bảo đảm tính linh hoạt và tạo điều kiện tối đa cho người chấp hành án, Nghị định 249/2026/NĐ-CP cũng mở ra cơ chế cho phép thay đổi nơi lưu trú theo nguyện vọng chính đáng:

• Nếu người bị trục xuất hoặc thân nhân, người đại diện hợp pháp của họ có nguyện vọng cho lưu trú tại một nơi tạm trú hợp pháp khác (thậm chí thuộc phạm vi tỉnh, thành phố khác);
• Họ phải làm đơn yêu cầu gửi Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh nơi lập hồ sơ thi hành án để được xem xét, quyết định.

Sự thay đổi này không chỉ thể hiện tính nhân văn sâu sắc của pháp luật Việt Nam mà còn giúp giảm tải áp lực cho các cơ sở giam giữ, đồng thời nâng cao hình ảnh của Việt Nam trong việc thực thi các cam kết quốc tế về quyền con người.