Sự cần thiết của việc tách bạch cơ chế chi giải phóng mặt bằng

Trong nhiều năm qua, công tác giải phóng mặt bằng luôn được coi là "điểm nghẽn" lớn nhất đối với tiến độ thực hiện các dự án đầu tư công tại Việt Nam. Một trong những nguyên nhân sâu xa dẫn đến tình trạng này là sự thiếu hụt một cơ chế tài chính linh hoạt và đặc thù cho các hoạt động chi thường xuyên phục vụ nhiệm vụ này. Trước đây, các khoản chi này thường phải "ép mình" vào các quy định chung về chi thường xuyên, dẫn đến sự chậm trễ trong việc bố trí vốn và thực hiện các thủ tục hành chính.

Nhận diện rõ rào cản đó, Chính phủ đã ban hành Nghị định 104/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 31/3/2026). Điểm sáng nhất của văn bản này chính là việc lần đầu tiên thiết lập một hệ thống nguyên tắc riêng biệt dành cho chi thường xuyên phục vụ giải phóng mặt bằng, tách rời khỏi các quy định khung vốn đã bộc lộ nhiều bất cập.

Cơ chế chi mới kỳ vọng sẽ đẩy nhanh tiến độ các dự án hạ tầng trọng điểm (ảnh minh họa)

3 nguyên tắc "vàng" trong chi giải phóng mặt bằng theo quy định mới

Tại Điều 5 Nghị định 104/2026/NĐ-CP, Chính phủ đã cụ thể hóa các nguyên tắc quản lý kinh phí này nhằm đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả:

• Phê duyệt đồng bộ: Kinh phí phục vụ giải phóng mặt bằng phải được xác định và phê duyệt ngay trong quyết định đầu tư dự án. Điều này giúp các đơn vị thực hiện chủ động được nguồn lực ngay từ giai đoạn chuẩn bị.
• Ưu tiên bố trí dự toán: Khác với các nhiệm vụ chi thông thường, kinh phí giải phóng mặt bằng được ưu tiên bố trí trong dự toán chi thường xuyên hằng năm. Nguyên tắc này nhằm đảm bảo dòng tiền không bị gián đoạn, tránh tình trạng "chờ vốn" làm chậm tiến độ bồi thường cho người dân.
• Gắn chặt với thực tế: Việc lập dự toán phải dựa trên mức kinh phí đã được phê duyệt và khả năng thực hiện thực tế của từng địa phương, đơn vị, tránh tình trạng dự toán treo hoặc thiếu hụt cục bộ.

"Việc thiết lập cơ chế riêng cho chi giải phóng mặt bằng không chỉ là câu chuyện về con số, mà là sự thay đổi về tư duy quản lý: Chuyển từ quản lý theo định mức cứng nhắc sang quản lý theo mục tiêu và tiến độ dự án."

Các quy định mới tại Nghị định 104/2026/NĐ-CP tạo hành lang pháp lý vững chắc cho công tác bồi thường (ảnh minh họa)

So sánh với quy định cũ tại Nghị định 98/2025/NĐ-CP

Trước khi Nghị định 104/2026/NĐ-CP ra đời, các hoạt động này chủ yếu tuân theo nguyên tắc chung tại Điều 4 Nghị định 98/2025/NĐ-CP. So với quy định cũ, cơ chế mới có những ưu điểm vượt trội:

1. Tính chuyên biệt: Nghị định 98/2025/NĐ-CP tập trung vào việc chống trùng lặp với đầu tư công và tuân thủ quy trình ngân sách chung, trong khi Nghị định mới đi sâu vào đặc thù của công tác giải phóng mặt bằng.
2. Trách nhiệm phối hợp: Quy định mới nhấn mạnh sự phối hợp liên ngành giữa cơ quan tài chính, cơ quan quản lý đất đai và đơn vị thực hiện dự án, giúp giải quyết các vướng mắc phát sinh một cách nhanh chóng hơn.
3. Kiểm soát mục đích: Tăng cường hậu kiểm để đảm bảo kinh phí được sử dụng đúng mục đích, tránh thất thoát lãng phí trong quá trình thực hiện bồi thường, hỗ trợ tái định cư.

Tác động thực tiễn và lời khuyên cho các đơn vị thực hiện

Với việc áp dụng cơ chế mới từ tháng 4 năm 2026, các chủ đầu tư và Ban quản lý dự án cần lưu ý rà soát lại toàn bộ danh mục chi thường xuyên phục vụ giải phóng mặt bằng. Việc lập dự toán cho năm ngân sách tới cần phải bám sát các tiêu chuẩn mới để đảm bảo tính hợp lệ khi quyết toán.

Các chuyên gia pháp lý nhận định, sự thay đổi này sẽ tạo ra một "cú hích" lớn cho các dự án hạ tầng giao thông và đô thị. Khi dòng vốn cho giải phóng mặt bằng được khơi thông và quản lý chuyên nghiệp, niềm tin của người dân vào chính sách bồi thường cũng sẽ được củng cố, từ đó tạo sự đồng thuận cao trong xã hội.

Tóm lại, Nghị định 104/2026/NĐ-CP không chỉ đơn thuần là một văn bản điều chỉnh kỹ thuật về ngân sách, mà là một giải pháp chính sách quan trọng nhằm hiện thực hóa mục tiêu đột phá hạ tầng của đất nước trong giai đoạn mới.