Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, quản lý nợ công đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm an ninh tài chính quốc gia và ổn định kinh tế vĩ mô. Nhằm bảo đảm tính minh bạch, chính xác và kịp thời trong việc hạch toán các dòng vốn vay nợ, Nhà nước đã ban hành khung pháp lý chặt chẽ về chế độ kế toán đối với các khoản vay, trả nợ của Chính phủ và chính quyền địa phương theo quy định của Luật Quản lý nợ công 2017, Luật Kế toán 2015 cùng các thông tư hướng dẫn của Bộ Tài chính.

1. Phạm vi điều chỉnh toàn diện của chế độ kế toán nợ công

Chế độ kế toán các khoản vay và trả nợ của Chính phủ tập trung điều chỉnh các nội dung nghiệp vụ tài chính công đặc thù, bao gồm:

• Kế toán nợ công tổng thể: Ghi nhận và theo dõi các khoản vay, phát hành công cụ nợ, lãi phát sinh, phí và các chi phí liên quan đến việc đi vay cũng như nghĩa vụ trả nợ vay của Chính phủ và chính quyền địa phương cấp tỉnh theo quy định tại Luật Ngân sách nhà nước 2015.
• Thống kê và kiểm soát nợ cho vay lại: Quản lý chặt chẽ các khoản nợ cho vay lại từ nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA), vay ưu đãi nước ngoài của Chính phủ theo quy định tại Nghị định 97/2018/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung.
• Theo dõi nghĩa vụ bảo lãnh Chính phủ: Quản lý danh mục các khoản vay trong và ngoài nước, các chương trình phát hành trái phiếu doanh nghiệp được Chính phủ cấp bảo lãnh theo đúng quy định tại Nghị định 91/2018/NĐ-CP.
• Tổng hợp báo cáo nợ công quốc gia: Xây dựng hệ thống báo cáo phục vụ công tác điều hành tài chính vĩ mô, lập kế hoạch vay trả nợ trung hạn và hằng năm.

2. Những đối tượng nào chịu sự điều chỉnh của quy định?

Chế độ kế toán nợ công được áp dụng bắt buộc đối với các cơ quan, đơn vị nòng cốt trong bộ máy quản lý tài chính công:

• Cục Quản lý Nợ và Kinh tế đối ngoại trực thuộc Bộ Tài chính - cơ quan chủ trì theo dõi các khoản nợ công quốc gia;
• Kho bạc Nhà nước các cấp và Sở Tài chính các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương trong việc thực hiện nghiệp vụ huy động, thanh toán trả nợ theo Nghị định 93/2018/NĐ-CP;
• Các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp, tổ chức tín dụng có trách nhiệm lập và gửi báo cáo định kỳ về Bộ Tài chính theo quy định của pháp luật;
• Tất cả các tổ chức, cá nhân có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến quá trình tiếp nhận, quản lý và sử dụng nguồn vốn nợ công.

3. Trách nhiệm cốt lõi của công tác kế toán và tổng hợp báo cáo nợ công

Theo chuẩn mực kế toán nhà nước và các quy định tại Nghị định 94/2018/NĐ-CP về nghiệp vụ quản lý nợ công, công tác kế toán nợ công phải thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ trọng tâm sau:

1. Thu thập, xử lý và quản lý dữ liệu: Ghi chép chính xác, liên tục, có hệ thống tình hình giải ngân, dư nợ vay và nghĩa vụ trả nợ gốc, lãi, phí trong nước cũng như nợ nước ngoài của Chính phủ và chính quyền địa phương.
2. Kiểm soát kỷ luật thanh toán: Thường xuyên giám sát việc tuân thủ quy trình rút vốn, trả nợ đúng hạn mức, đúng thỏa thuận vay nợ và đúng các cam kết quốc tế.
3. Bảo đảm tính kịp thời và minh bạch của báo cáo: Chấp hành nghiêm chỉnh chế độ lập báo cáo tài chính nhà nước, báo cáo quyết toán và cung cấp số liệu kịp thời cho các cơ quan thẩm quyền, phục vụ hoạch định chính sách tài khóa và ngân sách quốc gia.

4. Ý nghĩa đối với quản trị tài chính công và an toàn ngân sách

Việc chuẩn hóa chế độ kế toán đối với các khoản vay, trả nợ không chỉ đơn thuần là công tác ghi sổ kế toán mà còn là công cụ hữu hiệu giúp Nhà nước kiểm soát trần nợ công trong giới hạn an toàn. Bằng việc số hóa và giám sát chặt chẽ mọi khoản nghĩa vụ nợ trực tiếp lẫn nợ tiềm tàng (từ bảo lãnh hay cho vay lại), cơ quan quản lý có thể kịp thời nhận diện rủi ro tỷ giá, rủi ro thanh khoản để đưa ra phương án xử lý tối ưu, bảo vệ uy tín tín nhiệm quốc gia trên thị trường tài chính quốc tế.