Trong bối cảnh kỷ nguyên số bùng nổ mạnh mẽ, dữ liệu đã và đang trở thành một loại tài nguyên chiến lược, đóng vai trò quyết định đối với sự phát triển kinh tế - xã hội và quản trị quốc gia. Tuy nhiên, đi kèm với những cơ hội to lớn là những thách thức không nhỏ về an ninh thông tin, lộ lọt dữ liệu cá nhân và các hành vi trục lợi bất chính từ nguồn tài nguyên này. Để thiết lập một hành lang pháp lý vững chắc, bảo đảm an toàn và khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên số, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Quyết định 1308/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược dữ liệu quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Một trong những điểm nhấn đáng chú ý nhất tại quyết định này là yêu cầu khẩn trương xây dựng và ban hành Nghị định quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực dữ liệu trong giai đoạn 2026 - 2027.

Bước đi đột phá nhằm hoàn thiện thể chế số quốc gia

Theo quy định tại điểm b khoản 1 Mục IV Điều 1 Quyết định 1308/QĐ-TTg, Thủ tướng Chính phủ đã giao nhiệm vụ trọng tâm cho các bộ, ngành liên quan về việc xây dựng, ban hành Nghị định quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực dữ liệu. Đây được xem là một trong những giải pháp then chốt nhằm hoàn thiện đồng bộ thể chế, chính sách và cơ sở pháp lý về dữ liệu, đáp ứng yêu cầu phát triển dữ liệu quốc gia một cách bền vững và an toàn.

Việc ban hành một văn bản quy phạm pháp luật chuyên biệt về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực dữ liệu là vô cùng cấp thiết. Trước đây, các hành vi vi phạm liên quan đến dữ liệu thường bị xử lý rải rác tại các nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, công nghệ thông tin và giao dịch điện tử, hoặc nghị định về an ninh mạng. Sự phân tán này dẫn đến việc thiếu tính đồng bộ, mức xử phạt chưa đủ sức răn đe và chưa bao quát hết các hành vi vi phạm mới phát sinh trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data).

Hành lang pháp lý về dữ liệu đang được siết chặt nhằm bảo vệ quyền riêng tư và an ninh quốc gia (ảnh minh họa)

Bộ Công an chủ trì xây dựng Nghị định xử phạt về dữ liệu

Cụ thể, tại nhiệm vụ số 2 Phần I Phụ lục II ban hành kèm theo Quyết định 1308/QĐ-TTg, sản phẩm đầu ra được xác định rõ ràng là Nghị định của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực dữ liệu. Bộ Công an được giao vai trò là cơ quan chủ trì soạn thảo và xây dựng dự thảo Nghị định này. Bên cạnh đó, Bộ Tư pháp, các bộ, ngành liên quan và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương có trách nhiệm phối hợp chặt chẽ để hoàn thiện văn bản.

Thời hạn triển khai nhiệm vụ được ấn định cụ thể trong giai đoạn 2026 - 2027. Việc giao Bộ Công an chủ trì xây dựng Nghị định là hoàn toàn phù hợp với chức năng, nhiệm vụ quản lý nhà nước về an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quản trị Trung tâm dữ liệu quốc gia. Bộ Công an cũng là cơ quan thường trực giúp Chính phủ chỉ đạo các bộ, ngành, địa phương tổ chức triển khai Chiến lược dữ liệu quốc gia.

Mục tiêu hài hòa giữa phát triển kinh tế dữ liệu và bảo vệ quyền riêng tư

Việc xây dựng Nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực dữ liệu gắn liền với mục tiêu chiến lược đến năm 2030: hoàn thành 100% việc xây dựng, sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật cốt lõi về dữ liệu, bao gồm Luật, Nghị định và Thông tư. Đồng thời, ban hành đầy đủ hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật về dữ liệu trên phạm vi toàn quốc.

Hệ thống pháp luật mới phải bảo đảm sự hài hòa, cân bằng giữa hai yếu tố:

• Một mặt, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tạo lập, kết nối, chia sẻ, khai thác và tái sử dụng dữ liệu để phát triển kinh tế số, xã hội số và Chính phủ số;
• Mặt khác, phải bảo vệ tuyệt đối an toàn dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư và quyền, lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân theo quy định tại Nghị định 13/2023/NĐ-CP và Luật Dữ liệu 2024.

Trích dẫn quy định tại Quyết định 1308/QĐ-TTg:

"Hoàn thành 100% việc xây dựng, sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật cốt lõi (Luật, Nghị định, Thông tư) và ban hành đầy đủ hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật về dữ liệu; bảo đảm hài hòa giữa tạo lập, kết nối, chia sẻ, khai thác dữ liệu với bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân."

Những hành vi nào dự kiến sẽ bị xử phạt nghiêm khắc?

Mặc dù Quyết định 1308/QĐ-TTg mới chỉ giao nhiệm vụ xây dựng và ban hành Nghị định mà chưa quy định chi tiết các hành vi vi phạm cụ thể hay mức phạt tiền, nhưng dựa trên thực tiễn quản lý và các quy định tại Luật Dữ liệu 2024, Luật Giao dịch điện tử 2023 và Nghị định 13/2023/NĐ-CP, giới chuyên gia pháp lý dự báo Nghị định mới sẽ tập trung xử lý nghiêm các nhóm hành vi sau:

1. Thu thập, mua bán, trao đổi dữ liệu trái phép: Hành vi tự ý thu thập, mua bán, chuyển giao dữ liệu cá nhân hoặc dữ liệu chuyên ngành khi chưa được sự đồng ý của chủ thể dữ liệu hoặc vượt quá phạm vi cho phép của pháp luật.
2. Vi phạm quy định về bảo mật và an toàn dữ liệu: Các tổ chức, doanh nghiệp xử lý dữ liệu quy mô lớn (từ 01 triệu bản ghi trở lên) nhưng không triển khai đầy đủ các biện pháp kỹ thuật, không thực hiện kiểm toán dữ liệu định kỳ (02 năm một lần) dẫn đến lộ lọt thông tin.
3. Cản trở việc kết nối, chia sẻ dữ liệu dùng chung: Hành vi cố tình giữ dữ liệu cục bộ, không thực hiện đồng bộ dữ liệu về Trung tâm dữ liệu quốc gia hoặc cản trở việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan nhà nước theo quy định.
4. Sử dụng dữ liệu sai mục đích hoặc vi phạm chủ quyền dữ liệu: Chuyển dữ liệu quan trọng, dữ liệu cốt lõi của quốc gia ra nước ngoài trái phép hoặc sử dụng dữ liệu để huấn luyện các mô hình AI gây nguy hại đến an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội.

Các nội dung chi tiết về hình thức xử phạt, mức phạt tiền tối đa đối với cá nhân, tổ chức và các biện pháp khắc phục hậu quả sẽ được Bộ Công an phối hợp với các cơ quan tư pháp thảo luận, lấy ý kiến rộng rãi trước khi trình Chính phủ ban hành chính thức.

Hiệu lực thi hành và sự thay thế pháp lý quan trọng

Quyết định 1308/QĐ-TTg chính thức có hiệu lực thi hành kể từ ngày 18/7/2026. Quyết định này thay thế hoàn toàn cho Quyết định 142/QĐ-TTg ngày 02/02/2024 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược dữ liệu quốc gia đến năm 2030.

Sự thay thế này đánh dấu một bước chuyển dịch quan trọng, nâng tầm chiến lược dữ liệu quốc gia lên một giai đoạn mới với tầm nhìn xa hơn (đến năm 2045) và các mục tiêu cụ thể, quyết liệt hơn, đặc biệt là việc gắn liền phát triển dữ liệu với ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và thiết lập kỷ cương hành chính thông qua các chế tài xử phạt nghiêm khắc.