Trong nỗ lực nhằm siết chặt hơn nữa việc tiếp cận các sản phẩm thuốc lá của trẻ vị thành niên, Bộ Y tế đang lấy ý kiến rộng rãi đối với dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Một trong những đề xuất đáng chú ý và đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận xã hội chính là quy định: Bắt buộc kiểm tra Căn cước công dân (CCCD) gắn chip hoặc ứng dụng định danh điện tử quốc gia (VNeID) đối với các trường hợp nghi ngờ người mua thuốc lá dưới 18 tuổi.

Đề xuất này được kỳ vọng sẽ là một bước đi đột phá công nghệ trong việc thực thi pháp luật bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ trước những tác hại khôn lường của khói thuốc.

Đề xuất kiểm tra VNeID khi mua thuốc lá nhằm ngăn chặn hiệu quả tình trạng trẻ vị thành niên tiếp cận thuốc lá (ảnh minh họa)

Bước tiến mới so với quy định hiện hành

Nhìn lại quy định tại Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá 2012, cụ thể là tại điểm b khoản 1 Điều 25, người chịu trách nhiệm tại điểm bán thuốc lá chỉ có nghĩa vụ treo biển thông báo không bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi. Đồng thời, các điểm bán lẻ chỉ được phép trưng bày không quá một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu thuốc lá.

Tuy nhiên, thực tế triển khai trong nhiều năm qua cho thấy quy định này mang tính hình thức và hiệu quả thực thi rất thấp. Người bán hầu như không có công cụ hoặc cơ sở pháp lý rõ ràng để từ chối bán hàng khi người mua có ngoại hình trẻ tuổi nhưng khẳng định mình đã trên 18 tuổi. Luật hiện hành hoàn toàn bỏ ngỏ cơ chế xác minh độ tuổi thực tế tại điểm bán.

Dự thảo Luật sửa đổi lần này đã bổ sung một giải pháp mang tính thực tiễn cao bằng việc tận dụng nền tảng dữ liệu dân cư quốc gia. Theo khoản 8 Điều 1 của dự thảo (sửa đổi Điều 25 của Luật năm 2012), các cơ sở bán buôn, bán lẻ thuốc lá ngoài việc treo biển thông báo bắt buộc phải:

"Thực hiện kiểm tra Căn cước công dân gắn chip hoặc ứng dụng định danh quốc gia (VNeID) đối với trường hợp có nghi ngờ người dưới 18 tuổi mua thuốc lá."

Bên cạnh đó, dự thảo cũng đề xuất một quy định cực kỳ nghiêm ngặt khác là không được trưng bày sản phẩm hoặc hình ảnh sản phẩm thuốc lá dưới bất kỳ hình thức nào tại các điểm bán lẻ, thay vì được trưng bày hạn chế như quy định cũ.

Chế tài xử phạt nghiêm khắc đã có hiệu lực

Cần nhấn mạnh rằng, việc bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi không chỉ là hành vi bị nghiêm cấm mà còn đối mặt với mức xử phạt hành chính rất cao. Kể từ ngày 15/5/2026, khi Nghị định 90/2026/NĐ-CP chính thức có hiệu lực thi hành, các chế tài liên quan đến thuốc lá đã được siết chặt đáng kể.

Cụ thể, theo quy định tại khoan 2 Điều 25 Nghị định 90/2026/NĐ-CP, hành vi bán hoặc cung cấp thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi sẽ bị phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với cá nhân (mức phạt đối với tổ chức vi phạm sẽ gấp đôi).

Ứng dụng định danh điện tử VNeID sẽ là công cụ đắc lực giúp xác minh độ tuổi người mua hàng (ảnh minh họa)

Ngoài ra, Nghị định mới cũng bổ sung mức phạt từ 500.000 đồng đến 1.000.000 đồng đối với hành vi sử dụng hoặc nhờ người chưa đủ 18 tuổi mua thuốc lá. Do đó, việc luật hóa nghĩa vụ kiểm tra giấy tờ tùy thân không chỉ giúp bảo vệ trẻ em mà còn là "lá chắn" pháp lý bảo vệ chính các chủ cửa hàng, giúp họ tránh khỏi những khoản phạt tiền không đáng có do vô tình bán hàng cho người chưa đủ tuổi.

Tính khả thi và những thách thức trong thực tế

Mặc dù đề xuất nhận được sự đồng thuận lớn từ các chuyên gia y tế và các bậc phụ huynh, song nhiều ý kiến từ các chủ hộ kinh doanh nhỏ lẻ cũng bày tỏ sự băn khoăn về tính khả thi khi áp dụng vào đời sống hàng ngày.

Khác với các siêu thị hay cửa hàng tiện lợi hiện đại có quy trình thanh toán chuẩn hóa, phần lớn thuốc lá tại Việt Nam vẫn được tiêu thụ qua các quán trà đá vỉa hè, tiệm tạp hóa gia đình. Việc yêu cầu một khách hàng xuất trình điện thoại mở ứng dụng VNeID hoặc trình CCCD chỉ để mua một bao thuốc lá có thể gặp phải sự phản ứng, từ chối hợp tác từ phía người mua, gây khó khăn cho việc buôn bán.

Để quy định này thực sự đi vào cuộc sống khi dự thảo luật dự kiến có hiệu lực từ năm 2027, các cơ quan chức năng cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của toàn xã hội. Đồng thời, cần có các hướng dẫn chi tiết, đơn giản hóa quy trình kiểm tra nhanh qua mã QR trên ứng dụng VNeID để tạo thuận lợi tối đa cho cả người bán và người mua, hướng tới một môi trường sống lành mạnh, không khói thuốc cho thế hệ tương lai.