Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh cam kết Net Zero vào năm 2050, hệ thống pháp luật về môi trường đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ. Đặc biệt, với việc áp dụng Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các văn bản sửa đổi, bổ sung mới nhất năm 2025, cộng đồng doanh nghiệp đang đứng trước những thách thức và cơ hội chưa từng có. Việc nắm vững các quy định này không chỉ giúp doanh nghiệp tránh được các rủi ro pháp lý nghiêm trọng mà còn là chìa khóa để nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

1. Phân loại dự án đầu tư theo tiêu chí môi trường

Thay vì quản lý cào bằng như trước đây, pháp luật hiện hành đã phân loại dự án đầu tư thành 04 nhóm dựa trên mức độ nguy cơ gây ô nhiễm môi trường: có nguy cơ cao, có nguy cơ, ít nguy cơ và không có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường. Quy định mang tính đột phá này được nêu rõ tại Điều 28 Luật Bảo vệ môi trường 2020 và được hướng dẫn chi tiết tại Nghị định 08/2022/NĐ-CP, sau đó được sửa đổi bởi Nghị định 05/2025/NĐ-CP.

Việc phân loại này giúp cơ quan quản lý nhà nước tập trung nguồn lực vào các đối tượng có rủi ro cao, đồng thời giảm bớt tối đa thủ tục hành chính cho các dự án thân thiện với môi trường. Doanh nghiệp cần chủ động xác định dự án của mình thuộc nhóm nào để thực hiện các thủ tục pháp lý tương ứng như Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) hoặc xin cấp Giấy phép môi trường.

2. Giấy phép môi trường (GPMT) - "Cuốn hộ chiếu" duy nhất cho doanh nghiệp

Một trong những cải cách hành chính mạnh mẽ nhất của ngành tài nguyên môi trường là việc tích hợp 07 loại giấy phép, xác nhận trước đây (như giấy phép xả nước thải vào nguồn nước, giấy phép xả nước thải vào công trình thủy lợi, giấy xác nhận hoàn thành công trình bảo vệ môi trường...) vào duy nhất 01 Giấy phép môi trường. Theo quy định tại Điều 39 Luật Bảo vệ môi trường 2020, các doanh nghiệp thuộc đối tượng quy định bắt buộc phải thực hiện thủ tục này trước khi đi vào vận hành chính thức.

"Giấy phép môi trường là văn bản do cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền cấp cho tổ chức, cá nhân có hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ được phép xả chất thải ra môi trường, quản lý chất thải, nhập khẩu phế liệu từ nước ngoài làm nguyên liệu sản xuất kèm theo các yêu cầu, điều kiện về bảo vệ môi trường theo quy định của pháp luật."

Quy định này đã được hoàn thiện hơn thông qua Luật sửa đổi 15 Luật trong lĩnh vực Nông nghiệp và Môi trường 2025, giúp phân định rõ ràng hơn thẩm quyền cấp phép của các cấp chính quyền địa phương, giảm thiểu sự chồng chéo và rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục cho doanh nghiệp.

3. Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) - Xu hướng tất yếu

Doanh nghiệp giờ đây không chỉ chịu trách nhiệm trong quá trình sản xuất mà còn phải có trách nhiệm thu hồi, tái chế sản phẩm, bao bì sau khi người tiêu dùng thải bỏ. Đây là quy định mang tính bắt buộc tại Điều 54 Luật Bảo vệ môi trường 2020. Những ngành hàng như bao bì, điện tử, pin, ắc quy, săm lốp, dầu nhờn... đang là những đối tượng tiên phong thực hiện lộ trình này.

Doanh nghiệp có thể lựa chọn tự mình tổ chức tái chế hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để hỗ trợ tái chế sản phẩm, bao bì. Việc thực thi nghiêm túc EPR không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn giúp doanh nghiệp nâng cao hình ảnh thương hiệu, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của các thị trường xuất khẩu lớn như EU, Mỹ hay Nhật Bản.

4. Kiểm kê khí nhà kính và thị trường Carbon

Với sự ra đời của Nghị định 06/2022/NĐ-CP và đặc biệt là văn bản sửa đổi bổ sung mới nhất là Nghị định 119/2025/NĐ-CP, các cơ sở phát thải lớn bắt buộc phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính định kỳ. Đây là bước chuẩn bị cực kỳ quan trọng để Việt Nam chính thức vận hành thị trường tín chỉ carbon trong tương lai gần.

Các doanh nghiệp chủ động giảm phát thải khí nhà kính không chỉ tránh được các chế tài pháp lý mà còn có cơ hội tạo ra nguồn doanh thu mới từ việc bán tín chỉ carbon dư thừa trên thị trường. Đây là một cơ hội kinh tế xanh vô cùng lớn cho các doanh nghiệp đi đầu trong công nghệ sạch và tiết kiệm năng lượng.

5. Siết chặt chế tài xử phạt vi phạm hành chính

Không chỉ dừng lại ở việc hướng dẫn và khuyến khích, các chế tài xử phạt đối với các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường cũng được siết chặt hơn bao giờ hết. Theo quy định tại Nghị định 45/2022/NĐ-CP, mức phạt tiền tối đa đối với một hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường là 1 tỷ đồng đối với cá nhân và 2 tỷ đồng đối với tổ chức.

Bên cạnh hình thức phạt tiền, doanh nghiệp vi phạm còn phải đối mặt với các hình thức xử phạt bổ sung cực kỳ nghiêm khắc như tước quyền sử dụng Giấy phép môi trường, đình chỉ hoạt động có thời hạn, hoặc buộc phải di dời cơ sở đến vị trí phù hợp. Do đó, việc tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường là yêu cầu sống còn đối với mọi doanh nghiệp sản xuất hiện nay.

Tóm lại, việc nắm vững và tuân thủ các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường không chỉ giúp doanh nghiệp loại bỏ các rủi ro pháp lý và tài chính, mà còn là nền tảng vững chắc để xây dựng mô hình kinh doanh bền vững, sẵn sàng hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu. Hãy bắt đầu hành trình chuyển đổi xanh ngay hôm nay để kiến tạo một tương lai bền vững cho chính doanh nghiệp và cộng đồng.