Trong những ngày cuối năm 2020, dư luận xã hội đang đặc biệt quan tâm đến một quyết sách mang tính lịch sử: Việc chính thức bãi bỏ Sổ hộ khẩu và Sổ tạm trú giấy. Đây không chỉ là một sự thay đổi về mặt giấy tờ, mà là minh chứng cho quyết tâm của Chính phủ trong việc đẩy mạnh chuyển đổi số và cải cách thủ tục hành chính, hướng tới phục vụ người dân tốt hơn.

Lộ trình bãi bỏ hoàn toàn Sổ hộ khẩu, Sổ tạm trú giấy

Theo quy định tại Luật Cư trú 2020 vừa được Quốc hội thông qua, một lộ trình chuyển tiếp đã được xác lập rõ ràng. Cụ thể, tại khoản 3 Điều 38 Luật Cư trú 2020 nêu rõ:

"Kể từ ngày Luật này có hiệu lực thi hành (01/07/2021), Sổ hộ khẩu, Sổ tạm trú đã được cấp vẫn được sử dụng và có giá trị như giấy tờ, tài liệu xác nhận về cư trú theo quy định của Luật này cho đến hết ngày 31 tháng 12 năm 2022."

Như vậy, người dân vẫn có thể sử dụng cuốn sổ hộ khẩu quen thuộc trong các giao dịch dân sự và hành chính cho đến hết năm 2022. Tuy nhiên, điểm đáng lưu ý là khi công dân thực hiện các thủ tục đăng ký cư trú dẫn đến thay đổi thông tin trong sổ, cơ quan chức năng sẽ thực hiện thu hồi sổ và cập nhật thông tin vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư chứ không cấp mới hay cấp đổi sổ giấy nữa.

Hạn chế dùng thông tin cư trú làm "giấy phép con" trong thủ tục hành chính

Một trong những nội dung quan trọng nhất của cải cách lần này chính là việc thay đổi tư duy quản lý. Thay vì yêu cầu người dân phải xuất trình giấy tờ chứng minh nơi cư trú cho mọi thủ tục, pháp luật hướng tới việc khai thác trực tiếp từ dữ liệu số. Tại khoản 4 Điều 38 Luật Cư trú 2020, Chính phủ đã giao nhiệm vụ cho các Bộ, ngành:

"Rà soát các văn bản quy phạm pháp luật thuộc thẩm quyền ban hành có nội dung quy định liên quan đến Sổ hộ khẩu, Sổ tạm trú hoặc có yêu cầu xuất trình giấy tờ, tài liệu xác nhận về cư trú để sửa đổi, bổ sung cho phù hợp với quy định của Luật này, hạn chế việc sử dụng thông tin về nơi cư trú là điều kiện để thực hiện các thủ tục hành chính."

Hiện nay, rất nhiều thủ tục như đăng ký khai sinh, kết hôn, khai tử, làm hộ chiếu hay các giao dịch về đất đai vẫn đang phụ thuộc nặng nề vào việc xác nhận hộ khẩu thường trú. Việc "hạn chế" này đồng nghĩa với việc trong tương lai gần, người dân sẽ không còn phải chịu cảnh "vác" sổ hộ khẩu đi công chứng hay xác nhận mỗi khi cần làm thủ tục hành chính.

Quyền lợi của người dân khi chuyển đổi sang phương thức quản lý mới

Việc chuyển từ quản lý bằng sổ giấy sang quản lý bằng số định danh cá nhân và Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư mang lại lợi ích kép. Đối với cơ quan nhà nước, việc quản lý trở nên chính xác, đồng bộ và giảm thiểu sai sót. Đối với người dân, đây là sự giải phóng khỏi các thủ tục rườm rà, tốn kém thời gian và tiền bạc.

Đặc biệt, từ ngày 01/07/2021, các điều kiện về đăng ký thường trú tại các thành phố trực thuộc Trung ương như Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh cũng sẽ được nới lỏng, không còn phân biệt điều kiện riêng biệt so với các tỉnh thành khác. Đây là một bước tiến lớn trong việc đảm bảo quyền tự do cư trú của công dân theo Hiến pháp.

Tóm lại, dù cuốn sổ hộ khẩu giấy đã gắn bó với người dân Việt Nam qua nhiều thập kỷ, nhưng việc thay thế nó bằng công nghệ số là xu thế tất yếu. Những quy định tại Điều 38 Luật Cư trú 2020 chính là nền tảng pháp lý vững chắc để chúng ta bước vào kỷ nguyên quản lý dân cư hiện đại, minh bạch và hiệu quả hơn.