Bài toán bảo tồn di sản văn hóa song hành với phát triển kinh tế đô thị bền vững luôn là thử thách lớn đối với chính quyền các địa phương. Việc giữ gìn không gian di sản, kiến trúc cổ xưa cùng văn hóa truyền thống đòi hỏi nguồn lực tài chính rất lớn, trong khi ngân sách nhà nước không thể bao quát toàn bộ. Nhằm tạo bước đột phá cơ chế, Chính phủ ban hành Nghị định 282/2026/NĐ-CP hướng dẫn Nghị quyết 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam, mở ra loạt chính sách ưu đãi tài chính và đất đai vượt trội cho các đô thị di sản.

Khái niệm đô thị di sản văn hóa và điều kiện thí điểm

Theo quy định tại Điều 12 Nghị định 282/2026/NĐ-CP, đô thị di sản văn hóa được xác định là địa phương đáp ứng đầy đủ các tiêu chí khắt khe về tài nguyên di sản, không gian văn hóa đặc trưng và năng lực quản lý đô thị theo quy chuẩn của Chính phủ để thực hiện mô hình thí điểm. Mô hình này hướng tới việc biến di sản trở lại thành động lực phát triển kinh tế - xã hội thay vì chỉ là đối tượng bảo vệ thụ động.

Sự ra đời của quy định này giúp tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế, tạo cơ chế tự chủ cho chính quyền địa phương trong việc thu hút doanh nghiệp, tổ chức xã hội tham gia bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Mức ưu đãi giảm tiền thuê đất lên tới 50% dành cho dự án văn hóa

Trọng tâm của chính sách đất đai trong quy định mới là thẩm quyền đặc thù giao cho chính quyền cấp tỉnh. Cụ thể, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh được phép quyết định mức hỗ trợ và ưu đãi tiền thuê đất áp dụng cho các dự án đầu tư trên địa bàn thuộc các lĩnh vực:

• Bảo tồn, tu bổ, tôn tạo và phục hồi các di sản văn hóa vật thể, phi vật thể;
• Xây dựng các thiết chế văn hóa, bảo tàng, trung tâm trưng bày nghệ thuật;
• Phát triển các không gian sáng tạo, tổ hợp văn hóa nghệ thuật đương đại;
• Đầu tư các dự án phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch di sản.

Mức ưu đãi tiền thuê đất tối đa có thể lên tới 50% tiền thuê đất trong toàn bộ thời gian thực hiện dự án đối với các chủ đầu tư đáp ứng các điều kiện tiêu chuẩn quy định. Việc giảm nghĩa vụ tài chính về đất đai theo cơ chế này phù hợp với khung pháp lý về tiền thuê đất quy định tại Luật Đất đai 2024 và Nghị định 103/2024/NĐ-CP quy định về tiền sử dụng đất, tiền thuê đất.

Cơ chế tài chính "khép kín" từ nguồn thu phí tham quan di tích

Bên cạnh ưu đãi về đất đai, Nghị định 282/2026/NĐ-CP còn mở đường cho chính quyền địa phương chủ động ban hành các chính sách riêng về phí và lệ phí thuộc thẩm quyền nhằm khuyến khích du lịch di sản.

Đáng chú ý, toàn bộ khoản thu từ phí tham quan tại các di tích lịch sử, bảo tàng, công trình văn hóa nằm trong phạm vi thí điểm đô thị di sản sẽ được ưu tiên giữ lại và sử dụng trực tiếp cho công tác bảo tồn, tôn tạo, nâng cấp hạ tầng và chất lượng dịch vụ du lịch. Đây là bước đột phá hình thành "cơ chế tài chính khép kín", giúp ban quản lý di sản chủ động nguồn kinh phí tái đầu tư liên tục thay vì nộp toàn bộ vào ngân sách chung rồi chờ quy trình phân bổ lại phức tạp.

Cơ chế mới này hứa hẹn sẽ mang lại luồng sinh khí mới cho các vùng đất giàu di sản văn hóa, thu hút dòng vốn đầu tư tư nhân chất lượng cao, đồng thời bảo tồn nguyên vẹn các giá trị lịch sử cho các thế hệ tương lai.