Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia đang diễn ra mạnh mẽ, việc xây dựng một hành lang pháp lý vững chắc để quản lý và vận hành các giao dịch trên môi trường số là yêu cầu cấp thiết. Mới đây, Bộ Công an đã chủ trì soạn thảo và lấy ý kiến rộng rãi về Dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử. Đây được coi là bước đi mang tính bước ngoặt nhằm hoàn thiện khung pháp lý, thay thế và nâng cấp các quy định tại Nghị định 69/2024/NĐ-CP.

Một trong những điểm nhấn đáng chú ý nhất tại dự thảo lần này là đề xuất nguyên tắc: Mỗi đối tượng chỉ có một danh tính điện tử duy nhất. Quy định này không chỉ áp dụng cho con người mà còn mở rộng ra nhiều nhóm đối tượng đặc biệt khác trong xã hội số.

Xác thực sinh trắc học để bảo đảm tính duy nhất của danh tính điện tử (ảnh minh họa)

Nguyên tắc "Duy nhất" và 4 yêu cầu cốt lõi đối với danh tính điện tử

Theo khoản 3 Điều 4 dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử, hoạt động định danh và xác thực điện tử phải tuân thủ nguyên tắc nghiêm ngặt:

Bảo đảm mỗi đối tượng có một danh tính điện tử duy nhất, chính xác, đầy đủ, cập nhật kịp thời. Không thu thập lại dữ liệu đã có trong cơ sở dữ liệu quốc gia, chuyên ngành.

Như vậy, cơ quan soạn thảo đã đặt ra 04 yêu cầu mang tính nền tảng đối với danh tính điện tử của mỗi đối tượng, bao gồm:

• Tính duy nhất: Mỗi cá nhân, tổ chức hay vật thể chỉ được cấp một mã định danh điện tử duy nhất trên toàn hệ thống. Điều này giúp loại bỏ hoàn toàn tình trạng giả mạo danh tính, trùng lặp thông tin hoặc tạo tài khoản ảo để thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật.
• Thông tin chính xác: Dữ liệu cấu thành danh tính điện tử phải được xác minh, đối chiếu trực tiếp với các cơ sở dữ liệu gốc có độ tin cậy cao.
• Thông tin đầy đủ: Đảm bảo cung cấp đủ các trường thông tin cần thiết để nhận diện đối tượng theo từng cấp độ bảo đảm quy định.
• Cập nhật kịp thời: Mọi sự thay đổi về trạng thái pháp lý, thông tin hành chính của đối tượng phải được đồng bộ hóa ngay lập tức lên hệ thống.

Việc áp dụng nguyên tắc "một danh tính điện tử duy nhất" được kỳ vọng sẽ giải quyết triệt để bài toán "rác dữ liệu" và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Đồng thời, quy định cấm thu thập lại dữ liệu đã có trong cơ sở dữ liệu quốc gia sẽ giúp giảm thiểu tối đa phiền hà cho người dân và doanh nghiệp, hiện thực hóa mục tiêu đơn giản hóa thủ tục hành chính theo tinh thần của Luật Căn cước 2023.

Mở rộng đối tượng định danh: Từ con người đến tài sản số và không gian ảo

Nếu như trước đây, khái niệm định danh điện tử thường chỉ gắn liền với cá nhân (công dân) và tổ chức, thì tại Điều 7 dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử, Bộ Công an đã đề xuất một bước tiến đột phá khi mở rộng đối tượng định danh lên tới 05 nhóm khác nhau:

1. Cơ quan, tổ chức, cá nhân: Đây là nhóm đối tượng truyền thống, cốt lõi của mọi giao dịch hành chính và dân sự.
2. Các đối tượng tồn tại dưới dạng vật chất: Bao gồm sản phẩm, hàng hóa, thiết bị và các loại tài sản, vật chất khác. Ví dụ, một chiếc ô tô, một lô hàng xuất khẩu hay một thiết bị IoT đều có thể được cấp một danh tính điện tử riêng để theo dõi nguồn gốc và quá trình lưu thông.
3. Các đối tượng tồn tại dưới dạng phi vật chất:
   • Dữ liệu và tài nguyên số: Cơ sở dữ liệu, tệp dữ liệu, hình ảnh, video...
   • Tên miền, địa chỉ mạng, ứng dụng, phần mềm và các dịch vụ số.
   • Quyền tài sản và quyền sở hữu trí tuệ (quyền tác giả, sáng chế, nhãn hiệu...).
   • Tài sản số theo quy định của pháp luật về công nghiệp công nghệ số.
   • Di sản văn hóa phi vật thể và các đối tượng phi vật chất khác.
4. Hoạt động, sự kiện, giao dịch, hành vi, tương tác giữa các đối tượng: Ghi nhận và định danh các giao dịch điện tử, hợp đồng số để bảo đảm tính pháp lý và khả năng truy vết khi xảy ra tranh chấp theo Luật Giao dịch điện tử 2023.
5. Địa điểm và không gian: Định danh các tọa độ địa lý, địa chỉ số, không gian ảo phục vụ cho quản lý đô thị thông minh, bản đồ số quốc gia.

Xu hướng số hóa và định danh toàn diện các thực thể trong xã hội số (ảnh minh họa)

Giá trị pháp lý tương đương giấy tờ truyền thống

Để tạo động lực cho người dân và tổ chức sử dụng, Điều 16 dự thảo Luật quy định rất rõ về giá trị pháp lý của danh tính điện tử. Theo đó, đối với cá nhân và tổ chức, danh tính điện tử có giá trị pháp lý tương đương việc cung cấp thông tin hoặc sử dụng, xuất trình giấy tờ, tài liệu giấy trong các giao dịch hành chính, dịch vụ công.

Đối với các đối tượng là tài sản, hàng hóa (vật chất và phi vật chất), danh tính điện tử có giá trị chứng minh quyền sở hữu, quyền quản lý hợp pháp của chủ thể đối với tài sản đó trên môi trường mạng. Điều này mở ra cơ hội cực kỳ lớn cho việc phát triển nền kinh tế số, giúp các giao dịch mua bán, chuyển nhượng tài sản số, quyền sở hữu trí tuệ trở nên an toàn, minh bạch và nhanh chóng hơn bao giờ hết.

Bảo vệ dữ liệu cá nhân và an toàn thông tin là nguyên tắc tối thượng

Song song với việc mở rộng phạm vi định danh, dự thảo Luật cũng siết chặt các quy định về bảo mật. Hoạt động định danh và xác thực điện tử phải tuân thủ tuyệt đối các nguyên tắc về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng theo quy định của Luật An ninh mạng 2018 và Luật Dữ liệu 2024.

Các cơ quan, tổ chức thực hiện hoạt động định danh phải ghi nhận, lưu vết toàn bộ quá trình xử lý dữ liệu, bảo đảm khả năng giám sát độc lập và chịu trách nhiệm trước pháp luật nếu để xảy ra sự cố lộ lọt thông tin. Người dân hoàn toàn có quyền tự chủ, quyết định việc chia sẻ thông tin danh tính của mình cho các bên thứ ba thông qua ứng dụng định danh quốc gia.

Dự thảo Luật Định danh và xác thực điện tử hiện đang tiếp tục được hoàn thiện để trình Quốc hội xem xét. Khi chính thức được thông qua, đạo luật này hứa hẹn sẽ tạo nên một cuộc cách mạng trong quản lý hành chính và thúc đẩy kinh tế số Việt Nam cất cánh.