Vừa qua, Quốc hội đã chính thức thông qua Luật Bảo vệ môi trường 2020 với nhiều thay đổi mang tính đột phá. Trong đó, quy định về việc tính phí thu gom, vận chuyển và xử lý rác thải sinh hoạt dựa trên khối lượng hoặc thể tích thay vì tính bình quân theo đầu người hay hộ gia đình như hiện nay đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận.

Bước ngoặt mới trong chính sách quản lý chất thải tại Việt Nam

Từ trước đến nay, việc thu phí rác thải sinh hoạt tại hầu hết các địa phương vẫn được thực hiện theo cơ chế "cào bằng". Dù một hộ gia đình xả ra 1kg hay 10kg rác mỗi ngày, mức phí phải nộp thường vẫn cố định theo tháng. Điều này vô hình trung không tạo ra động lực để người dân thực hiện phân loại rác tại nguồn hay giảm thiểu lượng chất thải phát sinh.

Nhằm khắc phục tình trạng này, Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã đưa ra một cách tiếp cận hoàn toàn mới, dựa trên nguyên tắc "người gây ô nhiễm phải trả tiền". Đây được xem là một cuộc "cách mạng" trong tư duy quản lý môi trường, chuyển từ việc hỗ trợ sang việc buộc người phát thải phải có trách nhiệm kinh tế trực tiếp với lượng rác mình thải ra.

Chi tiết quy định tính phí rác thải theo khối lượng

Cụ thể, tại khoản 1 Điều 79 của văn bản này quy định rõ về căn cứ tính giá dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt từ hộ gia đình, cá nhân:

1. Giá dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt từ hộ gia đình, cá nhân được tính toán theo căn cứ sau đây:
a) Phù hợp với quy định của pháp luật về giá;
b) Dựa trên khối lượng hoặc thể tích chất thải đã được phân loại;
c) Chất thải rắn có khả năng tái sử dụng, tái chế, chất thải nguy hại phát sinh từ hộ gia đình, cá nhân đã được phân loại riêng thì không phải chi trả giá dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý.

Như vậy, pháp luật đã xác lập rõ ràng rằng khối lượng rác thải sau phân loại chính là thước đo để tính tiền. Điều này đồng nghĩa với việc nếu bạn phân loại rác tốt, giảm thiểu lượng rác không tái chế được, số tiền bạn phải chi trả hàng tháng sẽ giảm đi đáng kể.

Khuyến khích phân loại rác: Xả rác tái chế sẽ được miễn phí?

Một điểm cực kỳ tiến bộ trong Điều 79 chính là cơ chế khuyến khích kinh tế. Theo điểm c khoản 1 của Điều này, những loại rác có khả năng tái sử dụng, tái chế hoặc chất thải nguy hại nếu được phân loại đúng quy định sẽ không phải trả phí dịch vụ thu gom và xử lý.

Ngược lại, nếu hộ gia đình không thực hiện phân loại hoặc phân loại không đúng, họ sẽ phải trả phí cho toàn bộ lượng rác đó như đối với chất thải rắn sinh hoạt thông thường. Thậm chí, đơn vị thu gom có quyền từ chối thu gom nếu người dân không tuân thủ quy định về phân loại rác tại nguồn.

Lộ trình thực hiện và những thách thức đặt ra

Mặc dù Luật đã có hiệu lực, nhưng việc áp dụng ngay lập tức phương thức tính phí theo kg trên toàn quốc là điều khó khả thi do cần thời gian chuẩn bị về hạ tầng kỹ thuật và thay đổi thói quen của người dân. Do đó, tại khoản 7 Điều 79, Luật đã ấn định lộ trình thực hiện chậm nhất là ngày 31/12/2024.

Tuy nhiên, thực tế triển khai vẫn còn nhiều câu hỏi cần lời giải từ các cơ quan chức năng:

• Công cụ đo lường: Việc cân rác sẽ được thực hiện bằng thiết bị gì? Cân điện tử cầm tay hay dựa trên thể tích túi rác chuyên dụng?
• Nhân lực thu gom: Đội ngũ thu gom rác sẽ phải kiêm thêm nhiệm vụ kiểm tra, cân đo, điều này có thể làm tăng thời gian và áp lực công việc.
• Ý thức cộng đồng: Làm sao để ngăn chặn tình trạng "đổ trộm" rác sang nhà hàng xóm hoặc vứt rác ra nơi công cộng để né tránh việc tính phí?

Để quy định này thực sự đi vào cuộc sống, Bộ Tài nguyên và Môi trường cùng UBND các tỉnh, thành phố sẽ cần ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết về định mức kinh tế kỹ thuật, phương pháp định giá và quy trình kiểm soát chặt chẽ.

Hy vọng rằng với lộ trình rõ ràng và sự quyết tâm của cả hệ thống chính trị, việc tính phí rác thải theo khối lượng sẽ tạo ra một bước chuyển mình mạnh mẽ, đưa Việt Nam tiến gần hơn tới mục tiêu phát triển bền vững và kinh tế tuần hoàn.