Hệ thống chính sách pháp luật về tài nguyên và môi trường đang đứng trước những đòi hỏi cải cách mạnh mẽ nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn về thủ tục đầu tư, đồng thời nâng cao hiệu lực kiểm soát các rủi ro sinh thái. Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã mang đến nhiều điều chỉnh mang tính bản lề: từ việc siết chặt quản lý các chất phát thải đặc thù, tái cấu trúc hệ thống phân loại dự án đầu tư, đến việc tinh gọn thủ tục đánh giá sơ bộ tác động môi trường. Đây là những nội dung có tác động trực tiếp tới toàn bộ cộng đồng doanh nghiệp và các chủ đầu tư dự án trên cả nước.

Các chuyên gia và nhà hoạch định chính sách thảo luận về việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường nhằm kiến tạo hành lang xanh bền vững (ảnh minh họa)

1. Bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm: Khắc phục triệt để lỗ hổng về chất làm suy giảm tầng ô-dôn

Trong cấu trúc hiện hành tại Luật Bảo vệ môi trường 2020, hành vi bị nghiêm cấm chủ yếu tập trung vào việc sản xuất, nhập khẩu, tạm nhập, tái xuất và tiêu thụ chất làm suy giảm tầng ô-dôn theo quy định của điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Tuy nhiên, thực tiễn quản lý đã bộc lộ những khoảng trống pháp lý khi các chất được kiểm soát tồn lưu trong thiết bị cũ, hoặc hành vi xả thải trực tiếp các môi chất lạnh gây hại chưa bị chế tài toàn diện.

Dự thảo Luật sửa đổi đã mở rộng và chuẩn hóa khái niệm theo hướng tiếp cận quốc tế hiện đại:

• Mở rộng phạm vi cấm đối với chất được kiểm soát: Nghiêm cấm hành vi sản xuất, nhập khẩu các chất được kiểm soát và thiết bị, sản phẩm có chứa hoặc được sản xuất từ chất được kiểm soát thuộc đối tượng cấm theo quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường. Quy định này không chỉ điều chỉnh riêng chất làm suy giảm tầng ô-dôn mà còn bao quát các chất gây hiệu ứng nhà kính được kiểm soát trong khuôn khổ Nghị định thư Montreal và Bản sửa đổi, bổ sung Kigali.
• Bổ sung chế tài đối với hành vi xả thải từ thiết bị thải bỏ: Dự thảo bổ sung quy định nghiêm cấm hành vi thải ra môi trường các chất được kiểm soát có chứa trong thiết bị, sản phẩm khi không còn sử dụng. Điều này buộc các đơn vị sửa chữa, thu gom, phá dỡ thiết bị làm lạnh, điều hòa không khí công nghiệp và phương tiện giao thông phải áp dụng quy trình thu hồi, xử lý khép kín, chấm dứt tình trạng xả khí tự do ra bầu khí quyển.

2. Tái cấu trúc tiêu chí và thu gọn phân loại dự án đầu tư theo 3 nhóm

Một trong những điểm cải cách lớn nhất của dự thảo Luật lần này là tinh chỉnh các quy định của Luật Bảo vệ môi trường 2020 về tiêu chí môi trường để phân loại dự án đầu tư, giúp phân định rõ ràng trách nhiệm quản trị môi trường theo mức độ rủi ro thực tế.

2.1. Chuẩn hóa tiêu chí về yếu tố nhạy cảm môi trường

Tại quy định hiện hành, yếu tố nhạy cảm môi trường được liệt kê khá dàn trải, bao gồm cả các tiêu chí khó định lượng cụ thể như khu dân cư tập trung, nguồn nước phục vụ cấp nước sinh hoạt hay yêu cầu di dân, tái định cư. Sự thiếu phân định ranh giới định lượng này từng khiến nhiều cơ quan thẩm định lúng túng trong việc xếp loại mức độ rủi ro.

Dự thảo Luật sửa đổi chuyển từ cách thức liệt kê mang tính định tính sang phương pháp xác định theo mức độ chiếm dụng đất, đất có mặt nước, khu vực biển tại các phân vùng sinh thái nhạy cảm:

• Khu vực nhạy cảm được khu biệt rõ: Rừng đặc dụng, rừng tự nhiên, rừng phòng hộ; khu bảo vệ nguồn lợi thủy sản, khu bảo tồn thiên nhiên, khu dự trữ sinh quyển, di sản thiên nhiên thế giới, vùng đất ngập nước quan trọng.
• Cơ chế xác định thống nhất: Việc chiếm dụng được xác định cụ thể thông qua hoạt động sử dụng đất, đất có mặt nước, biển hoặc hoạt động chuyển mục đích sử dụng đất/rừng theo các quy định chuyên ngành của pháp luật đất đai và lâm nghiệp.
• Lược bỏ các tiêu chí chồng chéo: Bỏ quy định coi khu dân cư tập trung, nguồn nước cấp sinh hoạt hay yêu cầu di dân tái định cư là yếu tố nhạy cảm môi trường mặc định, bởi các vấn đề này vốn đã được kiểm soát thông qua quy chuẩn khoảng cách an toàn môi trường và pháp luật đầu tư, xây dựng.

Các dự án đầu tư hiện đại ưu tiên công nghệ tiên tiến để giảm thiểu rủi ro môi trường ngay từ giai đoạn tiền khả thi (ảnh minh họa)

2.2. Bãi bỏ Nhóm IV: Chỉ duy trì phân loại 3 nhóm dự án đầu tư

Luật hiện hành chia dự án đầu tư thành 04 nhóm từ Nhóm I (nguy cơ cao) đến Nhóm IV (không có nguy cơ). Tuy nhiên, trên thực tế, việc đưa Nhóm IV vào Luật vừa làm gia tăng thủ tục hành chính không cần thiết, vừa tạo tâm lý e ngại cơ chế xin - cho đối với các ngành nghề thuần túy thương mại, dịch vụ, công nghệ thông tin.

Dự thảo Luật chính thức tinh giản cơ cấu phân loại, chỉ giữ lại 03 nhóm dự án:

1. Dự án đầu tư nhóm I: Dự án có nguy cơ tác động xấu đến môi trường ở mức độ cao.
2. Dự án đầu tư nhóm II: Dự án có nguy cơ tác động xấu đến môi trường trung bình.
3. Dự án đầu tư nhóm III: Dự án ít có nguy cơ tác động xấu đến môi trường.

Toàn bộ các dự án trước đây thuộc nhóm IV sẽ mặc nhiên không phải thực hiện các thủ tục thẩm định phân nhóm môi trường, giải phóng tối đa nguồn lực cho các doanh nghiệp khởi nghiệp và doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ an toàn.

3. Đổi mới thủ tục Đánh giá sơ bộ tác động môi trường (ĐGSB TĐMT)

Thủ tục đánh giá sơ bộ tác động môi trường luôn là mối quan tâm hàng đầu của giới đầu tư bởi nó gắn liền với tiến độ xin phê duyệt chủ trương đầu tư dự án theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường 2020.

3.1. Thu hẹp đối tượng: Tránh lặp lại thủ tục không cần thiết

Theo quy định hiện hành, toàn bộ dự án Nhóm I đều phải làm ĐGSB TĐMT. Dự thảo mới đã giới hạn điều kiện rõ ràng: Dự án nhóm I chỉ phải thực hiện ĐGSB TĐMT khi đồng thời thuộc đối tượng phải đề nghị quyết định hoặc chấp thuận chủ trương đầu tư theo pháp luật về đầu tư, đầu tư công, đầu tư đối tác công tư (PPP) hoặc pháp luật xây dựng. Đối với các dự án Nhóm I không phải xin chấp thuận chủ trương đầu tư, nhà đầu tư sẽ đi thẳng vào bước lập báo cáo ĐTM chi tiết, tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí chuẩn bị dự án.

3.2. Quy định cơ chế cập nhật ĐGSB TĐMT khi điều chỉnh chủ trương đầu tư

Nhằm tháo gỡ điểm nghẽn ách tắc dự án do thay đổi thủ tục, dự thảo đã luật hóa nguyên tắc cập nhật đánh giá sơ bộ tác động môi trường trong hồ sơ đề xuất điều chỉnh chủ trương đầu tư. Đặc biệt, Luật loại trừ nghĩa vụ cập nhật nếu dự án chỉ điều chỉnh các nội dung mang tính quản trị như:

• Kéo dài tiến độ thực hiện dự án;
• Điều chỉnh thời hạn hoạt động của dự án;
• Thay đổi nhà đầu tư hoặc cơ cấu cổ đông sở hữu.

3.3. Cụ thể hóa 4 nhóm nội dung cốt lõi của báo cáo ĐGSB TĐMT

Thay vì liệt kê 5 nội dung khái quát như trước, dự thảo đã chuẩn hóa thành 04 nhóm tiêu chí kỹ thuật cụ thể mà chủ đầu tư cần làm rõ:

1. Đánh giá sự phù hợp của địa điểm: Đối chiếu trực tiếp với Quy hoạch bảo vệ môi trường quốc gia, quy hoạch tỉnh, phân vùng môi trường tiếp nhận và khoảng cách ly an toàn môi trường.
2. Nhận dạng và dự báo nguồn thải trọng yếu: Xác định cụ thể nguồn tiếp nhận nước thải gắn liền với sức chịu tải và phân vùng xả thải; đánh giá sự phù hợp về phát thải khí nhà kính và đa dạng sinh học.
3. Nhận diện yếu tố nhạy cảm sinh thái: Làm rõ mức độ tương tác giữa ranh giới dự án với các hệ sinh thái rừng tự nhiên, khu bảo tồn thiên nhiên và đất ngập nước.
4. Đề xuất giải pháp kỹ thuật khả thi: Phân tích các phương án công nghệ sạch, quy mô xử lý chất thải và giải pháp giảm thiểu tác động tiêu cực ngay từ khâu thiết kế sơ bộ.

4. Điều chỉnh linh hoạt thời điểm cấp Giấy phép môi trường

Quy định về thời điểm cấp Giấy phép môi trường theo Luật Bảo vệ môi trường 2020 cũng được rà soát để phù hợp với quy trình xây dựng thực tế của các công trình công nghiệp. Việc phân tách rõ ràng giữa dự án có công trình xử lý chất thải cần vận hành thử nghiệm và dự án không phát sinh chất thải nguy hại lớn giúp chủ cơ sở chủ động chuẩn bị hồ sơ cấp phép, không làm gián đoạn kế hoạch đưa nhà máy vào vận hành thương mại.

Khuyến nghị cho doanh nghiệp để chủ động thích ứng

Những cải cách trong dự thảo Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi cho thấy định hướng chuyển dịch rõ nét từ kiểm soát hành chính thụ động sang quản trị rủi ro chủ động. Để tối ưu hóa chi phí tuân thủ và đảm bảo tính pháp lý bền vững, doanh nghiệp cần lưu ý:

• Chủ động rà soát quy trình quản lý các chất được kiểm soát, môi chất lạnh và thiết bị cũ trong nhà xưởng để tránh vi phạm các điều cấm mới bổ sung.
• Đánh giá kỹ yếu tố nhạy cảm sinh thái tại địa điểm dự kiến lập dự án để xác định chính xác nhóm dự án và phạm vi thủ tục môi trường cần thực hiện.
• Khai thác tối đa các cơ chế đơn giản hóa thủ tục đối với các trường hợp điều chỉnh chủ trương đầu tư mà không thay đổi quy mô, công nghệ gây ô nhiễm.